Татар ядкарьләре

Филология фәннәре докторы, галимә, КФУның Габдулла Тукай исемендәге милли мәдәният һәм мәгариф Югары мәктәбе профессоры Йосыпова Нурфия Марсовнаның бүген күркәм юбилее.
#бу_көн_туган_көн

Нурфия Марсовна лекцияләрен кайсыларыгызның тыңлаганы булды?✏️

“Рәссам ниндидер уңышка ирешергә, кеше күңеленә үтеп керергә тели икән, ул мәдәнияткә, фольклорга таянырга тиеш”. Шәхси күргәзмәсе ачылуга багышланган тантанада рәссам, сынчы Хәмит Латыйпов (Хәмит Латыйф) шулай диде. Рәссам күргәзмә ачылышы вакытында бер сорау бирде - бар әйбәт рәссамнар, бар бөек рәссамнар. Аермасы нидә? Рәссамның үз җавабы – әйбәт рәссамнардан аермалы буларак, бөек рәссамнар үз дөньяларын тудыра. Шуңа күрә дә алар бөек.
Күргәзмә ачылышына килгән композитор Наилә Яхина якташы картиналарын бик ошатуын, аларда ике халыкның – татар һәм башкортның мәдәнияте чаткылары булуын әйтте. Композитор рәссам белән бергә Уфа сәнгать училищесында укыган. Картиналарны караганда күңелгә халык җырлары килә диде ул һәм бер борынгы җырны көйләп тә күрсәтте.
“Хәзинә” галереясындагы күргәзмәдә рәссамның этник авангард юнәлешендә иҗат иткән картиналары, сыннары тәкъдим ителгән.
Хәмит Нәҗип улы 1949 елның 5 мартында Пермь өлкәсендәге Половинка бистәсендә туган, хәзер бу торак пункт Губаха шәһәренең бер өлеше. Ул тугач, гаилә Башкортстанның Илеш районы Бүләр авылына күченеп кайта. Әтисе Бөек Ватан сугышында катнашып, әсир төшә, авылга кайткач, балта остасы булып эшли. Хәмит кечкенәдән агач белән эшләргә өйрәнеп үсә.
7 яшендә Хәмитнең әнисе үлә, 13 яшендә сугыштан алган яраларыннан әтисе дә үлә. Алар апасы Фаягөл белән ятим калалар. Уфа музыка-педагогика училищесына укырга керә, әмма хәле авыр сәбәпле, нефтьче булып эшкә урнашырга мәҗбүр була. Әмма сәнгатькә тартылуы үзенекен итә, ул “Маяк” гәзитенә рәссам булып килә. 1974 елда гына Уфа сәнгать училищесына укырга керә ала.
1978 елда туган авылы юкка чыга. Әти-әнисен дә югалткан рәссам иҗатында бу фаҗига дә урын ала.
1978-1983 елларда рәссам Чаллыда эшли, шәһәрне бизәүдә катнаша. Аннары Туймазыга күченеп китә.
Рәссам рәссамнар берлеге генә түгел, Татарстанның язучылар берлеге әгъзасы да. Кечкенәдән шигырьләр яза.

https://vkvideo.ru/video-56572466_456244311

Фәхри Насретдинов башкаруында «Казан кичләре» җыры. Хәсән Туфан сүзләре, Сара Садыйкова музыкасы.

Татар опера сәнгатенең күренекле җырчысы, ТАССРның һәм РСФСРның халык артисты Фәхри Насретдинов 1911 елның 23 октябрендә хәзерге Апас районының Шәмбалыкчы авылында крестьян гаиләсендә туа.

Аның гаиләсендә музыкага сәләтле кешеләр күп була. Әти-әнисе, абыйлары, апа-сеңелләре гармунда, скрипкада, кубызда, курайда уйный. Фәхри дә кечкенәдән халык җырларын тыңлап үсә. Җиде яшендә авыл сәхнәсендә «Күбәләк» җырын башкара.

1921 елгы ачлык вакытында әнисе, дүрт баласын ияртеп, Себергә китә. Шунда ул тиф авыруыннан вафат була, балалары мең газаплар белән туган авылларына кайтып егыла. Соңрак Фәхрине абыйсы Шәйхи Мәскәү өлкәсенә алып китә. Малай Щёлководагы туку фабрикасы каршында оештырылган татар мәктәбендә укый, аннары шул фабрикада эшли. Матур тавышлы егет эшчеләр арасында тиз таныла.

1928 елда ул Мәскәү күчмә татар эшче театрында эшли башлый. Биредә Сара Садыйкова, Газиз Айдарский, Хөсәен Уразиков, Гөлсем Камская кебек сәнгать әһелләре белән бергә иҗат итә. Соңрак Рубинштейн исемендәге музыка техникумында, Мәскәү консерваториясе каршындагы Татар опера студиясендә белем ала.

1939 елның 17 июнендә Татар опера театры Нәҗип Җиһановның «Качкын» операсы белән ачыла. Фәхри Насретдинов анда Кирамәт партиясен башкара. Бу аның опера җырчысы буларак зур сәхнәгә беренче адымы була.

Ул 1939–1983 елларда Татар опера һәм балет театрының әйдәп баручы солистларының берсе була. «Алтынчәч», «Түләк һәм Су-Сылу», «Башмагым» кебек татар әсәрләрендә, шулай ук «Евгений Онегин», «Риголетто», «Травиата», «Фауст» операларында җырлый. Барлыгы илледән артык опера һәм музыкаль комедиядә катнаша.

Фәхри Насретдинов опера белән генә чикләнми. «Кара урман», «Сибелә чәчәк», «Су буйлап», «Рәйхан» кебек татар халык җырларын да башкара. Аның башкаруында 200гә якын язма Татарстан телерадиокомпаниясе фондында саклана.

1958–1959 елларда Казан консерваториясендә укыта. 1959 елда Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясенә лаек була.

Җырчы 1986 елның 4 октябрендә Казанда вафат була. 1996 елда туган авылы Шәмбалыкчыда Фәхри Насретдинов һәм Бану Вәлиева музее ачыла. Казанның Тынычлык бистәсендә аның исемен йөрткән урам бар.

Әлеге язмада татар халкында XIX - XX гасырда гаять киң таралу алган “Мөхәммәдия” китабыннан өзек. Аны татар эмиграциясенең күренекле вәкиле Шәмсия Апакай (Дәүшева – 1914 – 2007) башкара.

Америка кушма штатларында яшәгән Шәмсия Апакай гомере буена татар телен, мәдәниятен чит илләрдә яшәүче милләттәшләребез арасында пропагандалый. Советлар Союзында үзгәртеп кору заманы башланып чикләр ачыла башлагач, Ш. Апакай чит ил татарларыннан иң беренчеләре булып Татарстанга килә. Аның тырышлыгы белән Казан һәм Америка татарлары арасында элемтәләр булдырыла. Шәмсия һәм Салих Апакайның өйләрендә Русиядән килгән бик күп татарлар кунак булып китә. Үзе дә берничә тапкыр Казанга килә. Якын дусларыннан атаклы рәссам Бакый Урманче була. Бу язма 1986 елның 22 июлендә Ш.Апакайның Урманчеларда кунакта вакытында рәссамның хатыны Флора Әхмәтова-Урманче тарафыннан язып алына.

Шәмсия Апакай башкарган көй үрнәге – рухи ядкәрләребездән булган “Мөхәммәдия” китабы. Аны XVI гасыр госманлы суфый шагыйре Мөхәммәд Чәләби иҗат итә. Татарлар арасында ул Казан ханлыгы чорында ук тарала башлый һәм күп гасырлар дәвамында рухи юлдашы, әхлак, дин белеме чыганагы булып тора, халкыбызның иң яратып көйләп укыла торган китапларының берсенә әверелә. Халык арасында кулъязма рәвештә дә, басма китап буларак та бик киң тарала. Мөхәммәт с.г.с.һәм аның образын ачуга багышланган әсәр мәдрәсәләрдә дә уку әсбабы буларак кулланыла. Шәкертләрләр тарафыннан да яратып башкарыла. Тукайның да мәдрәсә буйлап “Мөхәммәдия” көен көйләп йөрүе билгеле. Шагыйрь иҗатында “Мөхәммәдия” китабы белән бәйле ике нәзер әсәре дә бар.

“Мөхәммәдия”не татар халкында кич утырганда да, бәйрәмнәрдә дә, шул исәптән Ураза аенда да җыелып көйләп укыганнар. Шәрык традицияләре белән татар музыкасы үзенчәлекләрен берләштергән “Мөхәммәдия” көйләрен үзгә бер матурлык аерып тора. Шәмсия Апакай башкарган бу язма да халкыбыз ядкәрләренең бер энҗесе булып тора.(Аудио һәм фото материаллар Гөлназ Гыйльми фондыннан алынды).

Аллаһы Тәгалә алдында иң сөекле кеше шул: кем башкаларга күбрәк игелек кыла.
Хәдис

Җомга мөбарәк булсын🤲

Татарстан Фәннәр академиясе бинасында Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты тарафыннан 21-23 октябрь көннәрендә танылган фольклорчы галим Фатыйх Ибраһим улы Урманчеевның тууына 90 ел тулуга багышланган "Гуманитар фәннәр парадигмасында фольклор" дигән темага кагылышлы халыкара фәнни-гамәли конференция бара.
Конференция эшендә "Татар ядкарьләре" командасыннан Брусько Зәлия Манур кызы "Татар дастаннарында халык йолалары, ышанулары" дигән темага әзерләнгән фәнни доклад белән катнашты.
Зәлия Мансур кызы үзенең чыгышында бик борынгы заманнарда ук иҗат ителгән халкыбыз дастаннарында урын алган һәм бүгенге көндә дә сакланып килүче:
* баласызлык;
* төш күрү, юрау;
* сөт ана / анасы мотивларын барлап, аларга бәйле ышануларның дастаннарда чагылыш үзенчәлекләрен ачыклады. Болар белән беррәттән, аларның бүгенге татар кешесе күзаллауларында тотрыклы булуларына игътибар бирде. Фикерен дәлилләү өчен татарлар яшәгән төрле төбәкләргә оештырылган экспедицияләрдә соңгы елларда язып алынган мисаллар китерде. Мәсәлән, "Кузы Көрпәч һәм Баян Сылу", "Таһир белән Зөһрә" дастаннарында сюжет корпусының төп мотивларының берсе буларак чыгыш ясаган "Төш салу, юрау" гадәте бүген дә яши. Теге яисә бу кешенең тормышында көтелмәгән хәлләр килеп чыкканда, "төш салучы"га барып, четерекле хәлнең / ситуациянең чишелешен фаразлатырга тырышалар.
Болардан тыш, "Түләк һәм Сусылу" дастанында урын алган бик озак еллар туган җирләренә кайтмаган Түләкне анасының тану мотивы да бик кызыклы. Озак еллар туган ягыннан читтә яшәгән Түләкне күргәч, анасының имчәгеннән сөт килә, бу хәл аларга бер-берсен танырга ярдәм итә. Шуннан соң Түләкне үз җирендә кабул итәләр.
Әйтергә кирәк, доклад кызыклы һәм дәлилле мисаллар белән баетылып әзерләнгән иде.

Өй эчендә көзге белән кояш нурын чагылдырып уйнарга ярамый, дигән ышану бар. Имеш, алай уйнасаң, өйгә яшен шары керә.

Бу ышану борынгы заманнардан, утка илаһи көч итеп карау чорыннан калган булуы ихтимал. Шулай ук көзге ватылмасын өчен дә кисәтү булгандыр.
Бу хакта Нәкый Исәнбәтнең «Татар мифлары» китабында да язылган. Ролик #ясалма_фәһем технологияләре кулланып әзерләнде.

Күрә белсәң, гаҗәпләнә белсәң,
Дөнья бит ул – тоташ могҗиза.
Могҗизалы шушы дөньяларга
Сулышым кирәк булса, мин риза.
Фәнис Яруллин

#татар_акылы

Бүген без Татарстан Фәннәр академиясе бинасында "Гуманитар фәннәр парадигмасында фольклор" дип аталган халыкара фәнни конференциядә Свердловск өлкәсе Түбән Сырга районының Әрәкәй авылы Милли мәдәни үзәге директоры, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре - Гобәев Салават Сәгетдин улы белән очраштык. Ул "Татар ядкәрләре" командасының бик күптәнге дусты буларак безнең проект хакында үз фикерләрен җиткерде.