Беҙҙең Башҡортостан

Әнисә менән Дәриғәт буй еткереп килгән өс балалары менән көтмәгәндә Ташкенттан ҡайтып төштөләр. Алыҫ йәшлектәрендә бар байлыҡтары бер-беренә оло мөхәббәт кенә булған ике йәш кешене ҡолас йәйеп ҡаршы алған үзбәк иле 90-сы йылдарҙа "икенсе йөҙөн" күрһәтте: белемдәре, тырышлыҡтары менән вертолет заводының иң яҡшы хеҙмәткәрҙәренә әйләнгән был ике кешегә, башҡа ватандаштары кеүек үк, ҡала уртаһындағы өс бүлмәле фатирҙарын, гараж-баҡсаларын, хатта машиналарын да ҡалдырып, тиҙ арала ҡайтып китергә тәҡдим иттеләр. Нисә йылдар бергә балаларын үҫтерешеп йәшәгән дуҫтары ла өнһөҙ булдылар. Ярай әле, береһе оло улы Ғайсаны үҙендә пропискаға индереп ҡалдырырға, донъялар тынысланғас, хатта белем алырға ла мөмкин буласағын әйтә алды.
Шулай иттеләр ҙә. Ҡайтып килеү менән дә бит, бында ла бөтәһе лә ал да гөл түгел шул. Аҡсаһыҙлыҡ, эшһеҙлек быуа, тиҙ генә эшкә инеү ҙә мөмкин түгел икән. Әнисәнең ауылдағы ҡарт әсәһе һәм атаһы бер таяныс та ул. Уларға ҡайтып йығылыу ҙа ике яҡлы. Балалығы етемлектә үтеп, үҙ көсө менән егет булған Дәриғәт кейәүҙәрен бик яраталар ҙа улар. Тик улар йәшәгән Көйөргәҙе ерендәге данлыҡлы совхоз үҙәгенең дә хәҙер тарҡалып, эшселәренә эш хаҡы түләй алмай, таратылып, меңәр гектар ерҙәрен ташландыҡҡа әйләндереп, тиҫтәләгән фермаларын ҡоротоп ятҡан сағы. Унда ҡайтып торор өсөн дә эш кәрәк, эше булмағас, ашы ла юҡ, тигәндәй. Әле, ярай, йәй ваҡыты, ҡунаҡ булып йөрөйҙәр, ата-әсәләренең малы, ҡош-ҡорто ла күп, аты ла бар, бәрәңгене лә ҡутарғансы сәскәндәр. Өйҙәге эште, бесән эшләшеп, йәй үтеп тә бара.
Ҡыҙҙары Альбинаны Өфөгә уҡырға еңел алдылар. Ҡасаҡтар өсөн ойошторолған вузға инеү программаһына эләгеп, йөҙөү буйынса Ташкентта ярыштарҙа яулаған грамоталары менән ул үҙе теләгән физкультура факультетына уҡырға инеп китте. Ана, олаталары һарыҡ бәрәне салып, иртүк йүгергеләп, ейәнсәренең шатлығын ҙурларға әҙерләнеп йөрөй. Минегәрәй ҡарт менән ҡарсығы Мәстүрә уҡыу ҡәҙерен беләләр ҙә ул: нисек кенә тырышмаһындар, үҙҙәренең дүрт балаһының тик береһе - ошо оло ҡыҙҙары Әнисә генә "ҙур уҡыуға" инде. Өфөнөң данлыҡлы башҡорт интернат-мәктәбен матур тамамлап, яратҡан һөнәре буйынса инженерлыҡҡа уҡыта торған институтҡа инеп китте, шунда Дәриғәт кейәүҙәрен осратып, етәкләшеп ҡайтып килделәр. Бына хәҙер шуларҙың оло ҡыҙҙары уҡырға ингән бит! Ауылда, кеше араһында кемдеке - уныҡы, бер һарыҡ һуйып ҙурларҙар. Дәриғәт кейәүҙәре тап үзбәксә былау бешерер, ит ҡурыр, урам тулып ҡунаҡ булырҙар. Йәй һайын ҡунаҡҡа ҡайтҡанда ла шулай итәләр ине: йылы яҡтан ҡайтҡан емеш-еләге, сәйе, ҡауыны ғына ни тора! Әле балаларҙың ҡыйын саҡтары, һарыҡ ни, тағы бәрәсләр әле, Аллаһ бойорһа!
Әбейе магазинға сығып киткәс, Минегәрәй ҡарт синнектең ишегенән башын тығып:
- Фәрғәт, Ғайса, падъем, тороғоҙ, эш бар, - тип һөрәнләне.
Йоҡоло күҙҙәрен ыуа-ыуа килеп сыҡҡан егет ҡорона ингән ейәндәренә ҡарап, ҡартлас һөйөнөп ҡуйҙы: Әнисәләренә оҡшап, төҫкә үтә матурҙар, кейәүҙәренә оҡшап, урта бармаҡ кеүек таҙалар, мыҡты кәүҙәлеләр, күркәмдәр. Йәшлек дәрте менән янып, гел йылмайып, башҡортса һөйләшергә тырышалар, ҡайҙалыр ашҡынып торалар. Беләләрме-юҡмы, һәр эшкә тиҙ тотоналар, хатта Фәрғәте матур итеп бесән сабып өйрәнде. Әсәһен аптыратып, олоғара яланды һыпыртып сабып ҡуйҙы. Уныһы бигерәк көйәҙ шул. Батҡаҡлы урамға ла, клубҡа барыр булһа, ап-аҡ нәски кейеп ала. Ана, кәртә башын тултырып, тағы шуларҙы йыуып элгән.
- Көн һайын ниңә нәски йыуаһың, ана, ҡаранан алып кей, бысрағаны күренмәҫ, - тигәйне бер көн олатаһы, Фәрғәт:
- Их, улатайка, беләһеңме, клубта бөтәһенең дә ҡара нәски, ә минең бер үҙемдеке - аҡ! Миндә - авторитет! Фортуна минең яҡта! - тине көлөп.
- Фартуна, фартуна, исемеңде боҙоп ней, малай-шалай ҙа шулай тип ҡысҡыра бит!
- Ә миңә оҡшай, олатай, әйтһендәр!
- Юҡ, улым, Фәрхәт - ул үзбәк батырының исеме. Әсәйеңдең дуҫтары һиңә шул батыр исеме
Показать полностью...

Әсәйем менән апайым тәү башлап бесәнгә китергә йыйынып йөрөгән көндө беҙгә һуҡыр Шәһит әллә ниндәй ят ҡешене эйәртеп килеп инде. Күпер аҫтында булған хәлдән һуң Шәһиткә бик үк ҡатнашып бармай инем мин. Атаһын ауыл Советына председатель итеп ҡуйғандан бирле танауын күтәреп йөрөгәнгәме, хәҙер бигерәк яратмайым. Әле лә ана, өй эсенә әллә кемдәй күҙ йүгертеп сыҡты ла, миңә әйләнеп тә ҡарамай, әсәйемә һүҙ ҡушты:- Хәтирә апай, бынау ағайҙар ос һәнәге эҙләй. Һеҙҙең һәнәгегеҙ барыбер тик торалыр тип атайым ебәргәйне. Улар ялан яғынан бесән эшләргә килгән. Бойҙай оно биреп һатып алабыҙ, тиҙәр.Сикәһен һаҡал баҫҡан, етек сәсле кеше, берсә әсәйемә, берсә Шәһиткә ҡарап:- Үҙегеҙгә кәрәкмәгәс, һатһағыҙ арыу булыр ине, - тип һүҙгә ҡушылды. - Хаҡына тормаҫ инек. Сиңкә кеүек бойҙай оно бирәбеҙ.Әсәйем был көтөлмәгән тәҡдимдән тәүҙә аптырабыраҡ ҡалғайны шикелле. Шунан, эшенән туҡтап, урындыҡ ҡаҙнаһына терәлде лә, эйәген усына терәп, ауыҙын бөрөштөрҙө. Белеп бөткәнмен, ул уйланған саҡтарында гел шулай итә.- Әлләсе, кәрәкмәгәс, тип... Аталары үлде шул... Хәҙер өй ҡыйығында тора ана... - тип һүҙҙәрен өҙә-йолҡа һөйләнде. - Кеше алып торғолай.- Һат һин уны, ҡәрендәш. Ярты бот бойҙай оно бирәм, - ят кеше үҙ хаҡын әйтеп, ныҡлап һатыулаша башланы.Ошонан аҙаҡ ҡына мин аңыма килгәндәй булдым. Хатта тертләп киткәндәй иттем. Әсәйем ос һәнәген һатып ебәрһә, уның менән ошо һаҡалтай, йәмһеҙ кеше кәбән ҡойоп йөрөрмө икән? Ос һәнәге тормағас, өй башы ла бушап, етемһерәп ҡалыр инде. Ә мин, ҙурайғас, шул һәнәк менән атайым кеүек үк матур итеп кәбән ҡойорға хыялланған булам тағы... Ни әйтер икән тип, әсәйемдең ауыҙына ҡарап ҡатҡанмын.

https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2026-10-29/atayymdy-os-n-ge-4859283

... Ул ишекте тартып ҡараны, асылмай. Ҡатыны эшкә киткәндә тыштан йоҙаҡ элгән. Баракта йәшәүселәрҙең күптәренең ишеге тыштан эленмәле йоҙаҡҡа бикләнә. Бер-ике кешелә генә, эстән дә тыштан да асылмалы йоҙаҡ. Сөйҙә элеүле торған эш кейемдәренең кеҫәләрен ҡапшап ҡараны, һуҡыр тин дә ҡалмаған. Кисә бит аванс та биргәйнеләр түгелме? Эйе, биргәйнеләр, тимәк, ҡатыны кеҫәләрен таҙартҡан. Айытбайҙың күҙҙәрере иҙән аҫтына, баҙға төшә торған ҡапҡасҡа төштө. Туҡта!..

Сайтта:
https://ye102.ru/articles/litra/2026-09-27/ur-ma-k-rshe-byl-min-yumoreska-h-mz-ishd-l-tov-4820853

Ете йәшлек баланың өҫтөнә шкаф ҡолаған

Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 2026 йылдың 29 октябрендә стәрлетамаҡтағы фатирҙа ремонт ваҡытында балаға шкаф төшә, был ваҡиға урынында уның үлеменә килтерә.
https://ashkadar.com/news/y-m-i-t/2026-10-29/v-sterlitamake-semiletnego-rebenka-nasmert-pridavilo-shkafom-4859552

Ибраһим бит был! Уның тауышы, уның йөрәк аһәңе… Үләнгә ятып, өнһөҙ генә илап ебәрҙем. Эҙләй сыҡҡан, күңеле һиҙгән минең көтмәгәнемде. Әле урман яңғыратып йырлауы ла мин ишетһен, тауыш бирһен, тип… Ни генә ҡылайым һуң? Эй өҙгөләнде йәнем! Берсә йырға ҡаршы йүгергем килде, берсә ҡушылып йырлағы…

https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2026-10-29/tomanly-ya-mysh-4859251

Место памяти – Сибай

Каждому человеку дорога малая родина – место, где он родился, сделал первые шаги, познавал жизнь. Для героя моей публикации Федора Папкова дорогим, любимым уголком на Земле, в силу жизненных обстоятельств, стала столица Зауралья. Он, будучи известным организатором краеведения, инициатором создания местного историко-краеведческого музея, внес неоценимый вклад в развитие профессионально-технического образования в регионе, в историю Баймакского района и города Сибая.

Сайтта:
https://vatandash.ru/articles/istoriya/2024-09-17/mesto-pamyati-sibay-3938203

Япондарҙы аҡыллы халыҡ, тиҙәр. Бына уларҙың 8 сәйер кәңәше. Әммә шуныһы бар, улар ярҙам итә.

https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2026-10-29/yapondar-y-k-she-4859225

Атайым Ҡобағошов Миңләхмәт (1913 йылғы) шуларҙы һөйләгәйне: «Ямғыр яумағас, бөтә нәмә янып-көйөп бөттө. Ашарлыҡ үлән ҡалмағас, мал йәй көнө үк ҡырыла башланы, ҡалғаны ла йонсоп, ҡабырғалары күренеп ябыҡты. Беҙ ете гектар иген сәстек. Буйы ҡәләм оҙонлоғо ғына булды, ураҡҡа эләкмәне. 30 бот самаһы ашлыҡ алдыҡ. Атай “һаҡлап ашаһаҡ, ете кешегә етә”, тине. Ете баш йылҡы, бер-ике тана, өс-дүрт баш һарыҡ һуйҙыҡ. Иттең байтаҡ өлөшөн, баш-тояҡтарын күрше-тирәгә, мохтаж кешеләргә хәйер итеп таратып сыҡтыҡ. Ит түҙәме ни инде, тиҙ кәмене. Картуф юҡ, уңманы. Көҙгә табан күп кешеләрҙең ашарына бөтөп, алабута, үлән, ағас ҡайыры, шаҡы-шоҡо ашап көн күрҙе. Хәйерселәр күбәйҙе, халыҡ күпләп ҡырыла башланы. Аслыҡ ҡына булһа, бер хәл, ваба сире таралды. Ҡырғын ауылдың бер осонан килде, бер ғаилә ҡырылып бөткәс, күршеһенә күсте, улар өй эсе менән үлеп бөткәс, тағы икенсеһенә, өсөнсөһөнә... Әйтә торғайнылар: «Был ғиллә үлем кеше булып күҙгә күренеп килә икән. Әҙер тор, иртәгә һине алып китәм, һинең сират», – тип әйтеп китә икән. Иртәгәһенә был һөйләгән кеше ысынлап та үлә. Шулай, алдан уҡ үлерен белеп, үлемде әйтергә килгән «кеше» тураһында күптәр һөйләп ҡалдырған. Ғибрәтле хәлдәр күп булды инде. Миңлехаят урынында Заһит ҡарт тора ине. Ул үлгәс, әбейе Зарифа бер бесәйгә, эс-ҡарындан эшләнгән колбасаға Гөлзаһира инәйгә өйөн һатып үлде. Быҙауын ашайым тип, мөрйәнән төшөп, бер ғаиләне һуйып та сығып киттеләр. Тирмәнсене лә мөрйәнән төшөп үлтерҙеләр. Аслыҡ йылы ниндәй генә он булһын инде тирмәндә. Беҙ ҙә өйҙөң тәҙрәһен яҡты саҡта уҡ ябып, эс яҡтан бикләп, малдарҙы таш һарайҙарға ябып, тимер ишекте йоҙаҡлап тота торғайныҡ. Атай йоҡламай, мөрйәнән төшһәләр тип, балта тотоп ята торғайны. Һыйырҙы оло һыуға ҡыуып эсерә инек. Һыу буйындағы йортта бер әбей йәшәй ине. Шулай бер барғанымда, һыйырҙы эсерҙем дә, ҡайтып килһәм: «Миңләхмәт, кил әле, күмәс бирәм», – тип миңә табан килә. Күҙенән ҡурҡтым, ҡапыл мине һәрмәкләгәйне, һыйырҙың ҡойроғона йәбештем дә шыйыҡ сыбыҡ менән һуҡҡайным, елдереп сығып китте һыйыр, әбей арҡамдан һәрмәп, саҡ эләктермәй ҡалды. Ҡайттым да илайым. Әнәйем: «Нимә тип баланы йөрөтәһең? Үҙең эсер!» – ти атайға. Ул: «Ул Гөлйөҙөм – йүнһеҙ әбей ул», – ти. Шул әбей аслыҡ йылында кеше ашаған, тип һөйләнеләр. Уның өйөн бер мулла һатып алғас, атайым өй боҙошорға барған. Баҙынан биш баш килеп сыҡҡан: өс ҡыҙ, ике ир бала башы. Ул әбей 1933-1934 йылдарға тиклем йәшәне. Йөҙө ҡап-ҡара йылтыр, күҙҙәре бүре күҙе һымаҡ ине. Ана шул йылдары кешеләргә убыр күп күренә ине. Мин үҙем дә 1938 йылда армиянан ҡайтҡас, күргеләнем бер-ике тапҡыр. Тынысһыҙ була башлағас, ҡарттар кәңәшләшеп, был әбейҙең ҡәберен асып ҡарарға булды - https://tamasha-rb.ru/news/common_material/2024-01-29/asly-ibr-t-3620954?utm_campaign=119242692&utm_medium=social&utm_source=vk

Ҡабаттан иҫерек килеш рулгә ултырғаны өсөн тракторынан ҡолаҡ ҡаҡҡан

https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2026-10-29/abattan-i-erek-kilesh-rulg-ultyr-any-s-n-traktorynan-ola-a-an-4859248

Нишләп Хәлим үҙ туғандары менән таныштырыуҙан ҡаса? Әллә алдашамы? Бының серен белергә ине.

Ҡыҙ күп уйлап йөрөмәне, эш урынынан өс көнгә отгул алды һәм такси яллап Хәлимдең әсәһе йәшәгән ауылға юл тотто. Маҡсаты: яҡындан танышып алыу. Килешеү буйынса такси хужаһы уны көтөп ултырып кире алып ҡайтырға тейеш.

Бына ауыл, ә уртараҡ ерҙә берҙән-бер магазин күренә. Шуның алдына туҡтап, машинанан сығып, Вәлимә тирәү-яҡҡа күҙ һалды, берәй кешене осратһа Хәлимдең әсәһе йәшәгән өйҙө белешеү ине. Әмәлгә ҡалғандай магазиндан бер ҡатын сыҡҡаны күренде.
https://ejansura.ru/articles/hikaya/2026-10-29/osra-ly-osrashyu-hik-y-3583158