Тыва Чазак

🔹 Бо хүн, октябрь 30-де, спортчу бүрүзүнүң тиилелгезиниң артында турар дагдыныкчызын хүндүлээн профессионал байырлал — Россияда Тренер хүнүн демдеглеп турар.

«Тывада 400 хире тренерлерниң хүн бүрүде күш-ажылы спортчуларның мөзү-бүдүжүн медальдарже шилчидип турар. Бөгүн, ол профессионал байырлалда, тиилелге бүрүзүнүң артында турар кижилерни республика хүндүлеп турар» — деп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг байырлалга тураскааткан бижиинде демдеглээн.

Тываның Баштыңының чугаазы-биле алырга, чаа спортзалдар болгаш шөлдер - дагдыныкчының өөреникчизиниң талантыларны эскерип, үезинде деткип билири-биле эки түңнелдери чедип алыр байдалдары-дыр. «Бистиң чаңгыс чер чурттугларывыстың бүгү-российжи болгаш делегей чергелиг рекордтары оларны чүгле техникага эвес, а күштүг кижилер кылдыр кижизидип өстүрүп турарын бадыткап турар» - деп, Владислав Ховалыг демдеглээн.

Республикада тренерлерниң хүн бүрүде ажылының ачызында бүгү-российжи болгаш делегей ареналарында Тываны төлептиг камгалап чоруур спортчуларның чаа салгалдары өзүп орар. Бо чылдар дургузунда дыка хөй дагдыныкчылар бедик аттарны алган. 1987 чылдан 2022 чылга чедир Тываның 12 тренерлери «Россияның алдарлыг тренери (РСФСР)» атты алган, оларның аразында спортчу хүреш, ча адарының, сумо, кикбоксинг, дыңнавас спорттуң дагдыныкчылары бар. Оон ыңай спортчу хүрештиң, дзюдонуң, ча адарының, тыва хүрештиң 56 тренерлери «Тыва Республиканың алдарлыг тренери» атка төлептиг болган.

Медальдар чаалап алган спортчуларның тренерлеринге чаңгыс катап бээр акша төлевирлери, «Спортчу элита» байырлалынга тергиин спортчуларны шаңнаары, «Көдээ черниң тренери» программа-биле биче суурларже специалистерни хаара тудары дээн ышкаш, республикада деткимчениң янзы-бүрү хемчеглери ажылдап турар. Программа күүселдези-биле республиканың суурларынче 22 тренерлер ажылап чоруткан. Олар уругларга болгаш аныяктарга сумо, футболдан эгелээш, баскетбол, волейболга чедир янзы-бүрү спортчу хевирлерни шиңгээдип алыр арганы берип турар.

В Туве трудятся около 400 тренеров, чей ежедневный труд превращает характер спортсменов в медали. Сегодня, в профессиональный праздник, республика чествует тех, кто стоит за каждой победой.
 
Новые залы и площадки - это лишь условия. Настоящие результаты рождаются благодаря умению наставников разглядеть талант и вовремя поддержать ученика. Всероссийские и мировые рекорды наших земляков доказывают: они не просто учат технике, а воспитывают сильных людей.
 
Уважаемые тренеры! Спасибо вам за строгость, терпение и вклад в будущее Тувы. Желаю здоровья, энергии и новых поводов для гордости за своих подопечных!

🔹Бөгүн Тываның Чазааның даргазының оралакчызы Артына Бузур-оолдуң удуртулгазы-биле, Тываның Аныяктар херектериниң яамызы 2026 чылдың баштайгы тос айларында кылган ажыл-чорудулгазын түңнээн. Ол үеде республикага аныяктарның улуг форумнары болгаш фестивальдары эртип, волонтер шимчээшкини калбарып, аныяктар төптерин чаартыры уламчылаан. Ылаңгыя элээдилерни деткииринче база патриотчу кижизидилгеже онза кичээнгейни угландырган.

Харылзажырының, чогаадыкчы чоруктуң болгаш аныяктар төлевилелдерин боттандырарының амгы үениң шөлдерин тургузары – кол угланыышкыннарның бирээзи. Сарыг-Сеп биле Мугур-Аксы суурларда «Дамырак» биле «Мөңгүн» төптерни чаартып, Ак-Довуракта «Салгал» модульдуг төптү тудуп турар. Кызылда Аныяктар ордузунуң ийиги каъдында септелге ажылдары доозулган.

Аныяктар төптери тос ай дургузунда 67 муң ажыг кижини бодунуң ажылынче хаара туткан. Республикага бүгү-российжи студент частың регионалдыг чадазы, «Азияның чүрээ» турисчи форум, «Азия төвүнүң Даңгыназы болгаш Тажызы – 2026» деп мөөрей, «Эне-Сай Фест» деп кудумчу культураларының фестивалы болуп эрткен.

Көдээ аныяктарны деткиири программаның чугула кезээ бооп арткан. «Тываның аныяктары» өөредилге шуулганының киржикчилеринге грантылар, күрүне деткимчезиниң хемчеглери, көдээ ажыл-агый болгаш туризм адырынга төлевилелдерни хөгжүдериниң аргаларын тайылбырлаан.
Патриотчу кижизидилге кол черни ээлеп турар. 130 школага база 10 профессионал өөредилге черлеринге «Зарница 2.0» оюннуң шилилге чадалары болуп эрткен, аңаа 13160 киржикчини хаара туткан. «Тыва – эрес-дидимнерниң төрээн чери» шериг-патриотчу чыыжынга инструкторлар болгаш тускай шериг операциязының киржикчилери-биле кады 109 кижи киришкен.

«Аныяктар компазы» төлевилел 60 элээдилерге чайгы өөредилге школазын эрттирген. Киржикчилерниң чартыы өөренип кирип алган, а өске 15 кижиге түр када ажылдаарын саналдаан.

Эки турачылар саны база өскен. «Добро.РФ» системада 30 муң хире эки турачылар бүрүткеткен. Тос ай дургузунда 4,9 муң кижи шимчээшкинде каттыжып кирген. 1,6 муң ажыг эки турачылар хөй-ниити черлерин чаагайжыдар бадылаашкын үезинде чонга дузазын көргүскен. IV делегей чергелиг буддийжи форумну организастаарынга аняыктар база киришкен деп, аныяктар херектериниң сайыдының хүлээлгезин күүседип турар Субудай Оюн бодунуң илеткелинде демдеглээн.

Бүгү республиканың 18 муниципалдыг тургузугларындан идепкейлиг өг-бүлелерни каттыштырган «Буянныг өг» шуулган өг-бүле ыдыктарын болгаш чоннуң ужур-чаңчылдарын кадагалап арттырарынга үлүүн киирген.

Яамы аныяктарның сонуургалдарын тодарадыры-биле, 14 хардан 35 харга чедир назылыг 1033 кижини хаара туткан шинчилелди чоруткан. Аныяктарның үштүң ийи кезии келир үезин Тыва-биле холбап турарын шинчилелдер көрүскен. Көдээ аныяктар аразында ол көргүзүг 76,6 хуу болган.

🔹Бөгүн, октябрь 30-де, Россияда политиктиг репрессиялардан когарааннарга сактыышкын хүнүн демдеглеп турар. Ол хүннү 1991 чылда «Политиктиг репрессиялардан когарааннарны келдерертириниң дугайында» хоойлуну хүлээп алган соонда тургускан. Кызылга «Тиилеттирбээн» тураскаалга митинг болуп эрткен.

«Бөгүн когарааннарны сактып, хүндүлеп, оларның быжыг тура-соруунга хүндүткелди илередип тур бис. Бистиң хүлээлгевис – эрткен үениң кичээлдеринден өөренип, чөптүг чорукту деткиири, кижилерни болгаш чоннуң эп-найыралын камнаары. Буруу чок шииттирген өгбелеривистиң чаагай адын эгидип, оларны катап тургузар ажылывысты ам-даа уламчылаар бис» - деп, республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг бодунуң кыйгырыынга демдеглээн.

Репрессиялар бүдүн чуртта муң-муң кижилерниң салым-хуузунга хораны чедирген. Ол ышкаш Тываны база оюп эртпээн. Хоругдатканнарның аразынга янзы-бүрү нацияларның болгаш мергежилдерниң төлээлери: ламалар, хамнар, араттар, албан-дужаалдыг кижилер, ажылчыннар, хөй-ниити ажылдакчылары турган.
1938 чылдың октябрь 16-да Тыва Арат Республикада билдингир чеди күрүне ажылдакчыларын: Сат Чүрмет-Дажы, Адыг-Тюлюш Хемчик-оол, Оюн Танчай, Кара-Сал Пиринлей, Куулар Сунгар-оол, Оюн Сенгиижик база Сат Лопсанны адып шииткени - республиканың төөгүзүнде эң-не коргунчуг арыннарның бирээзи болган. Оларны хувискалга удур ажыл-чорудулгалыг шивишкиннер деп буруудаткан.

Долу эвес медээлер-биле алырга, Тывага 1286 кижи политиктиг репрессияга таварышкан. Ол сан-чурагайның артында кижилерниң салым-чолу, чарылган өг-бүлелер, чоок кижилеринден чарлыышкын болгаш бүдүн салгалдарның шыдажып эрткен аарышкызы бар.

Митингиниң киржикчилери мөчээн кижилерге сактыышкынның минутазын кылып, тураскаалга чечектерни салган. Ооң соонда олар политиктиг репрессияга когарааннарның музейинге барып, ол чылдарда хоругдаттырган чаңгыс чер чурттугларының архив материалдары болгаш төөгүзү-биле танышканнар.

Сегодня мы чтим память пострадавших и выражаем уважение их стойкости. Наш долг - хранить справедливость, беречь человеческую жизнь и общественное согласие, извлекая уроки из прошлого. Продолжим работу по реабилитации и восстановлению доброго имени безвинно осужденных предков.

🔹«Тыва Республиканың ГТО рекордчулары» деп мөөрей Совет Тываның 5 чылы аттыг стадионунга болуп эрткен. Спортчулар ГТО нормаларын дужаап, күш-шыдал, дүрген болгаш ээлгир чорук талазы-биле мөөрейлешкен.

Күш-культура болгаш спортту нептередир, ГТО нормативтерин күүседиринче сонуургалды бедидер, ол ышкаш эң шыырактарны тодарадыр сорулга-биле хемчегни организастап эрттирген. Мөөрейниң программазында дорт туруп алгаш ийи холун эң куду бадырары, ийи бут-биле тептингеш узунун шураары, спортчу снаряд октаары, шыдамык чорукка чарыш кирген.

Эр улус аразынга маргылдааларның түңнелинде, дараазында киржикчилер эң-не тергиин түңнелдерни көргүскен: 3 км чарышка – Монгуш Уяраш (11:53); дорт туруп алгаш ийи холун эң куду бадырарынга - Ховалыг Уран-Херел (23 см); узунун шураарынга – Сат Буян-Доржу (253 см); 700 г деңзилиг снаряд октаарынга – Ховалыг Уран-Херел (40,9 м).

Херээженнер аразынга рекордчулар: 2 км чарышка – Шалган Айнура (8:29); дорт туруп алгаш ийи холун эң куду бадырарынга — Шалган Айнура (32 см); узунун шураарынга — Калин-оол Чодураа (200 см); 700 г деңзилиг снаряд октаарынга — Калин-оол Чодураа (22,9 м).

Мөөрейлер киржикчилери ээлгирин, күш-шыдалын, дүргенин, шыдамык чоруун көргүскеннер. Тиилекчилер болгаш шаңналче киргеннер тергиин түңнелдерни көргүзүп, республиканың спортчуларының күш-шыдал белеткели бедик дээрзин база катап бадыткаан.

ГТО (Күш-ажылга болгаш камгалалга белен) комплекизи республиканың чурттакчыларынга чүгле мага-бодун хынаар арганы эвес, а практиктиг шылгалданы берген. Күүсеттинген нормативтер дээди өөредилге черлеринче дужаап киреринге хууда чедиишкиннер кылдыр санаттынар, а ГТО киржикчилери үндүрүгден тырткан түңнү эгиттирип ап болур.

Стартовал прием заявок на IV Всероссийскую муниципальную премию «Служение». Ее учредил Владимир Владимирович Путин.
 
Для всей команды местного самоуправления Тувы - это возможность представить республику на федеральном уровне. Организатором премии традиционно выступает Всероссийская ассоциация развития местного самоуправления (ВАРМСУ).
 
Цель награды - отметить людей, которые ежедневно трудятся на местах. Тех, кто вкладывает силы в благоустройство родных городов и сел, развивает комфортную среду и повышает качество жизни в регионе.
 
В этом году предусмотрено девять номинаций. Знаю, что в Туве есть достойные лидеры и нужные людям проекты, опыт которых будет ценен для страны. Подать заявку можно через личный кабинет портала муниципалитеты.рф.

Удачи всем участникам! Пусть созидательные проекты и инициативы Тувы получат признание на общероссийском уровне.

Проинспектировал дома, которые строятся на улице Героев СВО. На месте оценил ход работ - важно, чтобы новые жилые кварталы были комфортными и надежными.
 
Уделил внимание детским площадкам. Заметил недочеты: в отдельных местах конструкции пока остаются травмоопасными, хотя должно быть с точностью до наоборот. Строители согласились с замечаниями и пообещали исправить в ближайшее время.
 
Многие из тех, кто уже живет в этих домах, успели купить квартиры благодаря льготной ипотеке, поддержанной Президентом. Программа пришлась как нельзя кстати и помогла семьям Тувы вовремя решить квартирный вопрос на хороших условиях.
 
Сам микрорайон активно растет и развивается. Здесь сейчас возводятся и другие новые дома, и в будущем эта территория продолжит застраиваться дальше.

🔹Тывага 2026 чылдың ноябрь 1-ден декабрь 1-ге чедир бир ай дургузунда үндүрүглер чыылдазының кампаниязы болуп эртер. Регион Чазааның чогуур айтыышкыны езугаар эртер хемчегниң сорулгазы – хуу кижилерден өнчү үндүрүглерин чыырын көвүдетпишаан, өрелерни эвээжедип, республиканың каттышкан бюджедин долдурары болур.
Шалыпчы айда үш хевирниң - транспорт, чер болгаш эт-хөреңгиге өнчү үндүрүглеринге амгы төлевирлерни болгаш өрелерни чыыр.

Компанияны эрттиреринге кожууннарда тускай ажылчын бөлүктерни тургузуп, харыысалгалыг кижилерни томуйлаар.
Чагырга ажылдакчылары болгаш Россияның Федералдыг үндүрүг албанының Тыва Республикада эргелелиниң специалистери чурттакчы чонга үндүрүглерни төлээриниң чугулазын дыңнадыры-биле өрегелерни кезиир. Суурларга көжүп чоруур офистер ажылдаар, чурттакчы чон оон үндүрүгге саныышкыннарын хынап, оларын төлеп болур. ОШАЧКИ-ниң стационар постуларынга өре чыыр рейдилерни чорудар. Эң хөй түңнүг өрелерлиг үндүрүг төлекчилери-биле специалистер харылзажыр. Ажыл берикчилери болгаш организациялар удуртукчулары ажылдакчыларының аразынга үндүрүглерге өрелерин эвээжедир дээш кылып чоруткан ажылдарын чагырга даргаларынга илеткээр апаар.

Кожууннарның эт-хөреңги үндүрүглеринге амгы төлевирлерни болгаш өрелерни чыгганынга неделя санының рейтингизин тургузар. Бо рейтингини Тыва Республиканың Чазаанче киирер.

Бир ай дургузунда уламчылаар шалыпчы айда хуу кижилерниң өнчү үндүрүглеринге амгы төлевирлерниң болгаш өрелерниң эвээш дизе 75 хуузун чыып, өрени 3 млн. рубльге эвээжедир. Ол түңде 0,5 млн рубли – чер үндүрүглеринге, 0,3 млн-и – эт-хөреңги үндүрүглеринге, 2,2 млн рубли транспорт үндүрүглеринге хамааржыр.

Федералдыг үндүрүг албанының Тывада эргелели хамаатыларга 2025 чылдың үндүрүглер дыңнадыышкыннарын чорутканын сагындырып турар. Оларны транспорт аймааның, чер участоктарының, эт-хөреңги ээлеринче, ол ышкаш 2025 чылда орулга алган хамаатыларның чамдык категорияларынче чоруткан.

Дыңнадыышкыннарның хөй кезиин үндүрүг төлекчизиниң хууда кабинединче азы Күрүне ачы-дуза порталы таварыштыр электроннуг хевирге чоруткан. А саазын хевирлерин почта таварыштыр (электроннуг ачы-дузаларже кирбес кижилерге), ол ышкаш «Мои Документы» төптерден (МФЦ) база ап болур.

Дараазында таварылгаларда үндүрүг дыңнадыышкыннарын чорутпазын албан чери сагындырган: бир эвес хамаатыда үндүрүг төлээринден бүрүнү-биле хостаан чиигелделер азы үндүрүглер бар болза, азы ниити саныышкыннар түңү 300 рубльден эвээш болза (дыңнадыышкынны чоруткандан бээр үш чыл эрте берген таварылгалардан аңгыда).

Дараазында аргалар-биле эт-хөреңги үндүрүглерин төлеп болур:
1. Россияның федералдыг үндүрүг албанының «Хуу кижилерге үндүрүг төлекчизиниң хуу кабинеди» интернет-сервис таварыштыр.
2. Күрүне ачы-дузаларының gosuslugi.ru порталының дузазы-биле.
3. «Үндүрүглер болгаш каайлылар төлевири» (nalog.gov.ru) интернет-сервис таварыштыр.
4. «Почты России» салбырлары база чээли организациялары таварыштыр квитанциялар-биле.

2026 чылдың декабрь 1-де үндүрүглер төлээриниң хуусаазы төнер. Россияның федералдыг үндүрүг албанының Чаңгыс аай контакт-төвүнүң 8-800-222-22-22 телефонундан айтырыгларга харыыларны ап болур.

🔹2026 чылда Тывада дүжүт ажаалдазының баш бурунгаар түңнелдерин үндүрген. Регионнуң чер ажылдыглары планнаттынган шөлдүң 99,7 хуузун – 23343,7 га черниң 23268,6 газындан дүжүттү ажаап алган. Ажаап алган дүжүт ниитизи-биле 64715 тонна четкен.
Картофель болгаш ногаа аймааның дүжүдү – сезоннуң кол чедиишкини. 2500 ажыг гектар шөлге картофель үрезинин олуртуп, 30700 тонна ажыг дүжүттү ажаап, ортумаа-биле 122 центнерни алган. 390 га ажыг черге ногаа культураларын тарып, шупту 5060 тонна ажыг тоннаны, азы 1 гектардан ортумаа-биле 129 центнер дүжүттү чыгган. Тываның Баштыңы регионнуң көдээ ажыл-агый бүдүрүкчүлериниң чедиишкиннерин демдеглеп, төлептиг ажыл-ижи дээш четтиргенин илереткен.

«Бо сан-чурагайларның артында хову шөлдерде ажылдап чоруур кижи бүрүзүнүң хүн бүрүде аар ажылы бар. Ажылыңарга бердингениңер база агаар-бойдустуң кандыг-даа үелерин ажып эртип, төрээн чериңер дээш сеткилиңер ханызындан сагыш човап чорууруңарга четтирдивис. Ам мал кыштаглаашкынының харыысалгалыг үези эгелээр. Ажыл-агыйларның мөөңнеп алган мал чеми база арга-дуржулгазы кыштаглаашкынны эки эрте бээр дээрзинге бүзүрелди берип турар. Малчыннарга херек дузаны үезинде бээри, мал-маганны чогуур чүүлдер-биле хандыртырары чугула» – деп, ол Макс мессенджерде каналынга бижээн.

Картофель дүжүдү-биле Кызыл (4418 тонна), Таңды (3638 тонна), Бай-Тайга (3469,2 тонна) кожууннар мурнунче үнген. Каа-Хем кожуун гектардан 155 центнер картофельди ажаап ап, тулган рекордту тургускан, а Таңды (гадан 152 центнер), Чаа-Хөл кожуун база Бии-Хем (гадан 130 центнер) кожууннар ооң соонда болганнар.

Таңды кожууннуң чер ажылдыглары ниитизи-биле эң хөй дүжүттү, гектардан 152 центнерни, азы 105 гектардан 1600 тонна ногаа дүжүдүн ажаап алган. Бедик көргүзүглерни Кызыл (1049 тонна), Каа-Хем (360 тонна) кожууннар база көргүскен.

Ажыл-агыйлар 3309,5 га черден тараа культуралары – кызыл-тас, сула, ак-тарааның дүжүдүн ажаап алыр планын 97 хуу күүседип, ниитизи-биле 3234,5 га черден дүжүттү алган. Гектардан ортумаа-биле 18,6 центнерни, азы 6 муң ажыг тонна дүжүттү ажаап алган. Таңды кожуун 1732,4 гектардан 3800 тонна дүжүттү ажаап, бир гектардан ортумаа-биле 21,9 центнер дүжүттү алгаш, тергиидээн. Көргүзүглер талазы-биле Бии-Хем кожуун шылгараан: 716 га шөлден 981 тонна дүжүттү чыып алган, ол ышкаш Чөөн-Хемчик кожуун 230 гектардан 386 тоннаны ажааган.

Хову ажылдарын доозарынга таарымчалыг байдалдарны тургузуп, республикада КЧМ-ның чедишпес байдалын болдурбазы-биле, регионнуң чер ажыл-агыйларынга кывар-чаар чүүл хандырылгазының төпчүткен системазын тургускаш, хүннүң-не хайгааралда алган. «Исток» КХН-ни регионалдыг оператор кылдыр томуйлаан. Билдингир автозаправка станцияларының четкизи («Москва» АЗС, «РТК» КХН, ХБ Чыргал А. С.) таварыштыр кожууннарда көдээ ажыл-агый бүдүрүкчүлеринче субсидиялыг дизельдиг кывар чүүл чедирилгезин организастаанындан, оларның кывар-чаар чүүлге чарыгдалдарын эвээжеткен.

Сезон агаар-бойдустан бергедээшкиннер чокка эртпээн, ооң иштинде Барыын-Хемчик кожууннуң Аксы-Барлык суурга долу чагганындан онза байдал болган. Ындыг-даа болза, суур ногаа ажаалдазының планын 98 хуу күүсеткен: 13 гадан дүжүт ажаар планын херек кырында 13,3 га чедирген.

Ооң-биле чергелештир, Тываның Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызы чылдың-на регионда көдээ ажыл-агый культураларынга агро камгаладылганы кылдыртканы эки түңнелдерни көргүскен: 2022 чылга деңнээрге, 2025 чылда когараан дүжүт дээш төлевирлер 2,3 млн рубль болуп, беш катап көвүдээн. 2020 чылда чаңгыс ажыл-агый ийи керээ-биле 578 гектар черни камгалаткан болза, 2025 чылда тыва аграржылар 11 ажыл-агыйны төлээлээн 11 керээни чарып, 3661 гектар черни камгалаткан. А 2026 чылда 7 ажыл-агый камгалаткан. Чер ажыл-агыйынга айыылдыг зонага хамааржыр регионга ол сан-чурагай республикада агроүлетпүр комплекизиниң саң-хөө талазы-биле турум чоруунуң болгаш үлетпүрнүң хөгжүп өзүп турарын бадыткап турар.