Тыва Чазак

В Туве завершилась уборочная кампания. Сельхозпроизводители республики собрали около 30 700 тонн картофеля, более 5 тысяч тонн овощей и почти 6 тысяч тонн зерновых.
 
За этими цифрами стоит тяжелый ежедневный труд каждого, кто работал в поле. Спасибо за преданность делу, умение справляться с любыми капризами погоды и искреннюю заботу о родной земле.
 
Сейчас начинается не менее ответственный период - зимовка скота. Накопленные корма и опыт хозяйств дают уверенность, что этот этап пройдет стабильно. Важно, чтобы чабаны вовремя получали необходимую помощь, а поголовье было обеспечено всем необходимым. Благодарю за работу!

🔹 Тываның Кадык камгалал яамызының дыңнатканы болза, республикада 61480 санныг гриппке удур тарылганың ийиги кезээ чедип келген болгаш, ону кадык камгалал организацияларынче дарый үлээн.

Сентябрь ортан үезинде эгелээн республикада тарылга кампаниязы бир ай ажыг уламчылап турар. Сезоннуг гриппке удур тарылгага федералдыг бюджеттен республикага 158475 санныг вакцинаны үлеп берген. Сентябрьның 9-та бир дугаар: улуг улуска «ФЛЮ-М», 6 айдан 3 харга чедир уругларга, диспансер учедунда уругларга, иштиг херээженнерге «Ультрикс Квадри» база уругларга «Совигрипп» деп вакциналар келген.

Роспотребнадзорнуң Тыва Республикада эргелели, октябрь төнчүзүнге чедир 90 муң хире чурттакчыны гриппке удур тараанын дыңнаткан. Эмчилер бо сезоннуң дургузунда 200 муң кижини, ооң санында 93 муң хире уругларны тарыырын планнаан.

Уруглар аразында тарылга кампаниязы шалыпкын чоруп турар: планнаттынган уругларның 79,2 хуузун, ол ышкаш үш харга чедир чаштарны эң хөй хаара туткан. Ниитизи-биле 16556 улуг кижилерге (планның 14,7 хуузу) тарылганы салган, оларның аразында кадык камгалалының 4827 ажылдакчылары (планның 48,7 хуузу), 4780 өөредилге ажылдакчылары (24,4 хуузу), 60 хардан өрү назылыг 2410 кижи (9,5 хуузу), хоочураан аарыглыг 1711 кижи (36,6 хуузу), 1063 иштиг херээженнер (80,7 хуузу), өске-даа адырларның 1555 ажылчыннары (6,4 хуузу), 97 шеригже кыйгыртканнар болгаш 18 хардан өрү назылыг 113 студентилер бар.

Эрткен неделяда республикада 10 муң кижиге онааштыр 19,8 кижи, азы 668 кижи ОРВИ-ден аарааны бүрүткеттинген, эпидемиологтуг деңнелден 55,4 хуу куду. Ооң мурнунда неделяга деңнээрге, аарыыр чоруктуң деңнели 3,7 хуу өскен (644 таварылга, 10 муң кижиге онааштыр 19,1). Республиканың чурттакчы чонунуң аразында грипптен аараан таварылгалар бүрүткеттинмээн.

🔹 Тываның Чазаанга 2026 чылда өрт сезонунуң түңнелдерин үндүрген. Арга-арыг болгаш бойдус ажыглал сайыдының хүлээлгезин күүседип турар Григорий Ондар регионалдыг адыр албанының системалыг ажылының база тыптып келген өрттерже үе шаанда үнгениниң түңнелинде, эрткен чылга деңнээрге арга-арыг өрттериниң байдалы элээн экижип келгенин чазактың аппарат хуралынга илеткээн. Албан езузу-биле марттың 31-ден октябрь 15-ке чедир үргүлчүлээн өрт айыылының сезонунда шупту кол көргүзүглер элээн эвээжээн. Тываның арга-арыгларында өртке удур айыыл чок чоруктуң ниити чогумчалыг байдалын чылдың түңнелдери бадыткаан.

Чыл эгезинден тура республиканың арга-арыг фондузунда 6157,85 гектар ниити шөлдүг 82 арга-арыг өрттери болганы бүрүткеттинген. 2025 чылгга деңнээрге, өрттерниң саны 2,2 катап кызырылган, а өртке алыскан девискээрниң шөлү үш катап эвээжээн. Бо сан-чурагайлар арга-арыгже киреринге кызыгаарлаашкыннар, мониторинг болгаш профилактика хемчеглериниң үре-түңнелдиин көргүскен. Тываның чазааның кииргени өртке удур айыыл чок чоруктуң тускай чуруму апрель 15-тен октябрь 8-ке чедир регионга күштүг турган болгаш, ол 8 катап узаттынган.

Арга-арыг өрттериниң шөлүн чылдың-на эвээжедири-биле федералдыг тускай сорулгалыг көргүзүгнү чедип алыры кол чедиишкин болган. Херек кырында 6157,85 гектар чедирген көргүзүг – ортумак российжи 11683,37 га шөлден ийи катап эвээш. 2026 чылда Тываның арга-арыгларынга өрттерниң чедирген ниити когаралы ооң мурнунда чылга деңнээрге 9 катап эвээш. Өрттерниң хемчээлиниң кызырылганы болгаш оларны дүрген илередип турары-биле, экономиктиг чкаражаның эвээжээни, аразында дорт харылзаалыг.

Ооң-биле чергелештир өрт албан черлериниң мурнунда дүрген хөделип үнерин экижидер айтырыг база бар. Баштайгы хүннүң дургузунда өжүртүнген өрттер үлүүнде тускай көргүзүг 2026 чылда күүсеттинмээн: 63 хууну планнаан турбуже, херек кырында ол 52 хуу болган. Республика девискээриниң барык 82 хуузу даглыг черлерден тургустунган берге географтыг туружу – кол чылдагаан болуп арткан. Тайга баштарынга дүшкен чаңныктардан үнген өрттерже техника чедип шыдавас болганындан, ону үе шаанда өжүрери нарын.

Тускай камгалалдыг бойдус девискээрлеринде база чамдык бергедээшкиннер тыптып келген. «Убсунур ыйгылаажы» заповедникке чүгле ийи өрт демдеглеттинген, эрткен чылга деңнээрге бүдүн чартык катап эвээш болза-даа, оларның ниити шөлү 2025 чылда 4 гектар турганындан бо чылын 77 гектар чедир улгаткан. Бо айтырыг камгалалдыг черлерниң камгалалынче онза кичээнгейни негеп турар.

Эрткен чылда ышкаш, арга-арыг өрттериниң кол чылдагааннары – кижилерниң буруузундан (бүгү өрттерниң 49 хуузу) база кургаг чаңныктардан (45 хуузу) болган. Майның 4-тен 12-ге чедир регионалдыг онза байдалды чарлаан турган. Ол үеде республика девискээринге 4183 га шөлдүг 10 арга-арыг өрттери хып турган. Сүт-Хөл, Улуг-Хем, Бай-Тайга, Тере-Хөл кожууннарда муниципалдыг онза байдалды чарлаан. Тывада өрттер өжүрерин күштелдирер дээш, Ми-8 вертолетту хаара туткан, кожа-хелбээ регионнардан, ооң иштинде Хакасия биле Красноярск крайдан 171 специалистер регионнар аразының хөделиишкин планы езугаар республикага ажылдаан. Оон аңгыда Тывадан 1299 эки турачы өртчүлер каттыжып кирген.

Чурттакчы чон-биле улуг хемчээлдиг профилактиктиг ажыл байдалды экижидеринге салдарлыг болган. Хову-шөлдерде кургаг сигеннерни өрттеткенинден улаштыр ооң нептереп өөскүүрүн болдурбазы-биле, арат ажыл-агыйлары-биле 726 керээни чарган. Чыл эгезинден 96 ажык кичээлдер болгаш 3600 ажыг беседалар болгаш лекцияларны эрттирген, 13 муң хире хуудустарны тараткан, социал четкилерде болгаш медиа чепсектеринге 900 ажыг тайылбырлыг медээлер парлаттынган.

Арга-арыг яамызындан арга-арыг инспекторлары 2,1 муң арга-арыг хайгааралын чоруткан, ооң түңнелинде арга-арыг хоойлужудулгазын хажытканы дээш 49 административтиг херекти оттуруп, 2,4 млн рубль түңүнге торгаалды онаап, арга-арыг өрттеринге буруулуг кижилерни илередири-биле Тывада Россияның ОБЯ-зынче 82 билдириишкинни киирген.
Улаштыр адаанда шөлүгден номчуур: https://vk.ru/wall309581850_21319

Сегодня 91-я годовщина со дня образования прокуратуры Республики Тыва.

История ведомства началась 28 октября 1935 года, когда на 21-м заседании Президиума Малого Хурала ТНР издали Указ о создании прокуратуры и утвердили первое Положение о Государственном прокуроре ТНР. Первым руководителем органа стал Пиринлей Орумаевич Кара-Сал.

На протяжении почти века органы прокуратуры Тувы твердо стоят на страже законности, защищают права жителей и обеспечивают правовую стабильность региона. Ваша верность долгу, принципиальность и профессионализм служат надежным фундаментом для развития республики. С праздником!

🔹 «Сүбедей» универсалдыг спорт комплекизинге Тываның күүсекчи эрге-чагырга органнарының төлевилел албан черлериниң аразында бирги спартакиада болуп эрткен. Ол хемчегни Чазактың төлевилел ажыл-чорудулгазының эргелели организастаан.

«Спортту шилип алыр бис!» деп регионалдыг кампания-биле хемчег болуп эрткен. Ооң сорулгазы – кадык амыдыралды суртаалдаары, национал төлевилелдерни нептередири болгаш билдингирин чедип алыры, күштүг командаларны тодарадыры, яамыларның болгаш ведомстволарның төлевилел офистериниң аразында найыралды болгаш кады ажылдажылганы быжыглаары.

12 яамының болгаш ведомстволарның ажылдакчылары республиканың төлевилел офизиниң ыдык ырызын күүсеткени-биле Спартакиада ажыттынган. Тыва Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар Эдуард Сандан спортчуларга ак орукту болгаш моон-даа соңгаар хууда чедиишкиннерни күзээн.

Төлевилел албан чериниң 100 ажыг ажылдакчылары хендир тырттарынга, дартска, «Солун старттар» мөөрейге, викториналарга киришкен. Бот-тускайлаң профессионал шииткекчилерниң хайгааралы-биле маргылдаадар эрткен. Олар хемчегни организастаанының бедик деңнелин, ол ышкаш киржикчилер аразында мөөрейлежип турза-даа, чаңгыс демниин база эп-найыралдыын демдеглээннер.

Уран гимнастикага спорт мастери Алена Удод баштаан «ЦСКА-Тыва» спорт школазының уран гимнастика өөреникчилери база Кызылдың уран чүүл колледжизиниң сургуулдары чогаадыкчы оюн-көргүзүү-биле киржикчилерни деткээннер.

Тыва Республиканың Культура яамызының Төлевилел офизиниң командазы ниити сан-биле бирги черже үнүп, шилчип чоруур кубокту чаалап алганнар. Тыва Республиканың Кадык камгалал яамызының Төлевилел офизиниң командазы ийиги черни алган. Тыва Республиканың Экономиктиг сайзырал болгаш үлетпүр яамызының командазы үшкү черге төлептиг болган.

«Спортчу шөлдерге спортчу хей-аът болгаш найыралчы маргылдаалар эрткен. Тергиин көргүзүглери, күштүг хей-аъды база уттундурбас хөй-ле солун болуушкуннары дээш, тиилекчилерге болгаш бүгү-ле киржикчилерге байыр чедирип тур мен!» - деп, Эдуард Сандан демдеглээн.

Шупту киржикчилерге өртектиг шаңналдарны база акша сертификаттарын тывыскан. Команданың хей-аъдын быжыглаары, киржикчилерге бедик көдүрлүүшкүннү болгаш солун сактыышкыннарны артырары спартакиаданың кол түңнели болганын организакчылар демдеглээн.

🔹 Тывада хүрең адыгларның көвүдээни-биле, чурттакчылыг черлерже үнүп болурунуң айыылы улуг бооп артпышаан. Понедельникте, неделяның аппарат хуралында, республиканың дириг амытаннар камгалаар күрүне комитединиң удуртукчузу Артыш Салчак амгы байдалды илеткээн. Чурттакчы чоннуң дыңнадыгларындан алырга, суурлар чоогунга адыглар көстүрү эвээжээр туржук, харын-даа көвүдеп турарын ол демдеглээн. Аңчыларныы-биле алырга, дыңзыг сооктар дүжүп, тайгага хар чыдыптарга чедир ол айыыл декабрьга чедир уламчылаар. «Ноябрьның дургузунда адыглар кижилерге болгаш мал-маганга эң-не улуг айыылды тургузуп болур» - деп, Артыш Салчак демдеглээн.

Улуг-Хем, Бии-Хем, Эрзин, Сүт-Хөл, Кызыл, Таңды, Тес-Хем, Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Бай-Тайга, Тере-Хөл кожууннарда база Кызыл хоорайда адыг көргениниң дугайында 56 дыңнадыг эрткен неделяда кирген. Кызылдан ийи медээ меге болган: бирээзинде улус улуг ытты, а өскезинде аътты адыг деп бодааннар. Ынчалза-даа 25 медээ бадыткаттынган, айыылдыг араатаннар узуткаттынган.

Адыгның дорт халдап кээринден аңгыда, өске айыыл база тывылган — трихинеллёз аарыын халдадып ап болуру. Октябрьның 20-де өлүрген адыгның эъдин лабораторияга хынап көөрге, аарыг тарадыкчызы илереттингенин ветеринария албанының удуртукчузу Юрий Оруспай дыңнаткан. Трихинеллёз – кижини инвалид апаарынга чедирип болур айыылдыг паразиттиг халдавыр. Трихинелланың курттары доңурарга-даа, ыштаарга-даа, дузаарга-даа өлбес. Өлүрген тывыжын лабораторияга хынадып алыры – камгалалдың чаңгыс бүзүрелдиг аргазы ол. Бии-Хем кожууннуң ниити ажыглалдың аңныыр черлеринден аткан адыг аарыг болганы-биле, бир чылдың карантинин ында чарлаан.

Амгы үеде республиканың чурттакчыларынга айыылдыг байдал артканындан, регионнуң девискээринде киирген кызыгаарлаашкыннарны шыңгыы сагыырын сүмелеп турар. Муниципалдыг удуртукчуларга малчын коданнар-биле харылзажып, кандыг-даа айыыл тургустунуп келзе аңчыларга дүрген дыңнадырын сагындырган. Бо неделяда, школачы дыштанылга хүннери чоруп турар, ынчангаш уругларның болгаш элээдилерниң айыыл чок чоруунче онза кичээнгейни угландырар. Тус чер бот-башкарылга органнарының удуртукчуларынга комендант шагын сагып турарын, арыг агаарже азы дыштанылга баазаларынче коллективтиг үнүүшкүннерни болдурбазын боттары хайгааралга алырын сүмелээн. Оон аңгыда, тургустунган бо амгы байдалдар үезинде, ажы-төлдү малчын аалдарже чорутпазын ада-иелерге шыңгыы сагындырган. Республикада 318 малчын турлаглар айыылдыг зонада, оларның чүгле 164-үнде коргудар тускай дериг-херекселдерни салган.

Тывада арга-арыг девискээрлеринче болгаш аңаа чоок чыдар черлерже үнүүшкүннү хораан дугайында республика Баштыңының айтыышкыны ноябрь 30-ге чедир күштүг дээрзин сагындыраал. Назы четпээн уруглар улуг улус чокта даштыгаар караңгыда үнүп болбас. Ол ышкаш спортчу хемчеглер, слеттар болгаш өске-даа массалыг чыыштар чыыры, турисчи кокпаларже болгаш экологтуг маршруттарже үнери база хоруглуг. 13 муниципалдыг тургузугда тус чер деңнелинде кезээде белен чоруктуң чуруму ам-даа күштүг, ол ышкаш арга-арыглыг черлерже баары болгаш ынаар машиналыг кирери хоруглуг.

Кожууннарда чоннуң айыыл чок чоруун камгалаары-биле 500 ажыг аңчылар кирген 89 бригада ажылдап турар. Аңчылар суурлар, малчын аалдарже чоокшулап, мал-маганче халдап, херек кырында айыылды тургузуп турар адыгларның санын өйлеп-таарыштырып турар.

За девять месяцев 2026 года туристический поток в Туву вырос в два раза. Регион принял 78,1 тысячи гостей против 39,5 тысячи за аналогичный период прошлого года.

Такой результат - следствие системной работы по нацпроекту «Туризм и гостеприимство». В республике открываются современные базы и глэмпинги, обустраиваются экотропы, действует адресная поддержка для профильного бизнеса. Серьезный стимул развитию отрасли дали расширение авиасообщения, включая международные рейсы, и проведение крупных событий, таких как IV Международный буддийский форум в Кызыле.

Узнаваемость региона помогает привлекать новые инвестиции и сохранять уникальное культурное наследие Тувы.

🔹Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг «Межегейхөмүр» компанияның чиңгине директору Александр Лукиных база «Промресурс» компания бөлүүн хөгжүдер директору Владимир Роккель-биле ужурашкан. Ийи тала 2027-2030 чылдарда кады ажылдажылга планнарын сайгарган.

Бүдүрүлге хөмүр-даш тывыжының хемчээлин көвүдедип, улуг хемчээлдиг технологтуг эде чаартылганы чорудар планныг. Бо чүүл республиканың чурттакчыларынга немелде ажылчын олуттарны ажыдар.

«Узун хуусаалыг болгаш үре-түңнелдиг кады ажылдажылганы тургузары-биле демнежилгениң шупту угланыышкыннарын ханы шинчилеп көөр мен» - деп, Владислав Ховалыг демдеглээн.

Ужуражылга үезинде бизнестиң социал харыысалгазын аңгы сайгарып чугаалашкан. Компанияның удуртукчулары уруглар бажыңнарын база өскүс уругларны деткип турар организацияларны доктаамал деткиир күзелин илереткен. Келир үеде удур-дедир харылзааның бир кезээ кылдыр кады ажылдажылга угланыышкыннарын ажылдап кылырын база чугаалашкан.

Глава Тувы Владислав Ховалыг провел инспекцию строительных площадок Кызыла. Это спортивные залы, бассейн, детский сад и дорожная инфраструктура. Главные задачи, которые поставил Глава республики, - ускорить темпы работ и подготовить объекты к зимнему периоду👆

🔹2026 чылдың октябрьның 21-22 хүннеринде Москваның ВДНХ-да «Техноград» комплекизинге болуп эрткен Бүгү-россия чергелиг форумга Тыва Республиканың эртем-нептерелдиг туризм адырында арга-дуржулгазын таныштырган. Ук хемчег эрге-чагырганың, эртемниң болгаш өөредилгениң төлээлерин каттыштырган. Тываның Өөредилге яамызының эртем килдизиниң начальниги Ольга Монгуш, Тываның күрүне университединиң улуг башкызы Минчимаа Ондар база Тываның гуманитарлыг болгаш тускай шинчилелдер институдунуң специализи Любляна Ёнзак Тываны төлээлеп киришкеннер.

Таныштырылга сессия үезинде, Самара облазының, Санкт-Петербургтуң, Башкортостан Республиканың төлевилелдери-биле чергелештир Тываның практиказы чуртта тергиин бештиң санынче кирген.

«Тываның Чазааның чанында эртем, өөредилге, туризм адырының курлавырларын каттыштырган ведомстволар аразының ажылчын бөлүүнүң демниг ажылы – чедиишкинивистиң кол барымдаазы болган. Эртем-нептерелдиг объектилер реестринче Тываның эртем болгаш культура албан черлерин киирер талазы-биле ажыл – бирги базымывыс ол: амгы үеде регионнуң 19 чери даңзыже кирген, өске 29-зу сайгырылгада» – деп, Тываның Өөредилге яамызының эртем килдизиниң начальниги Ольга Монгуш чугаалаан.

Тыва Республиканың арга-дуржулгазының кол аргазы – эртемденнерниң автор болганы. Олар эртемже угланган маршрут программазын ажылдап кылгаш, ооң соонда маршрутту турисчи продукт кылдыр тургузуп, туроператорлар-биле кады боттандырып турар.

Россияның Өөредилге болгаш эртем яамызының бадыткаан ийи маршруду: «Тываның геологтуг эрткен үези: бурунгу вулканнардан юр үениң хөмүрлеринге чедир» («Алдын ном» КхАН биле РЭА СС ТывБККШИ-ниң ажылдап кылганы) база «Тыва: эге дөзүнче аян-чорук (Тываның гуманитарлыг болгаш тускай шинчилелдер институдунуң тургусканы) республикага 2026 чылда ажылдап эгелээн. Оон ыңай үш маршрут — «ТывКУ-да эртем делегейи», «Аржааннар: Тываның эм-таң хүрээлери», «Черби-Тапса: геологтуг эпохаларже аян-чорук» — хыналданың сөөлгү чадазында чоруп турар.

Тываның маршруттары эртем билиглерни нептередиринден аңгыда, өөредилге айтырыгларын база шиитпирлеп, регионнуң онзагай өнчүзүн кадагалап арттырарынга үлүг-хуузун киирип турары форум үезинде демдеглеттинген. Президент Владимир Путинниң чарлааны Эртем болгаш технологиялар декадазында (2022-2030) боттанып турар эртем-нептерелдиг туризмни хөгжүдер төлевилел эртем адырынче аныяктарны хаара тударынга стратегтиг база угланыышкынныг.