Новое Распределяем каналы MAX по категориям и территориям. Читать новость
Открытый канал ID 70929669655273

''Шын'' солун. Тыва дылда медээлер.

Ниитилел политиктиг солун
Сөөлгү медээлер, чидиг айтырыглар
Номчукчуларның чагаалары
Тываның төлептиг чурттакчыларының дугайында солун материалдар
Тыва чогаалдар...

Открыть в MAX

Публикации за период

По реакциям

Поиск и вся лента — после бесплатной регистрации. Свои даты — по подписке; владелец канала видит их бесплатно. Сортировка по реакциям — по подписке. Зарегистрироваться

Загрузка…

р база республиканың көдээ ажыл-агыйының болгаш болбаазырадылга агроүлетпүрүнүң ажылдакчыларынга оларның профессионал байырлалы-биле байырны чедирип, ажыл-ишке шылгарааннарга бедик шаңналдарны тывыскан. Шаңнатканнарның аразында Тываның көдээ ажыл-агыйының хоочуннары, малчыннар болгаш тараажылар, көдээ ажыл-агыйның специалистери бар. Чижээлээрге, “Россия Федерациязының агроүлетпүр комплекизиниң хүндүлүг ажылдакчызы” атты Тываның көдээ ажыл-агыйының Хоочуннар чөвүлелиниң даргазы Алексей Хунаевич Моңгушка, Тываның күрүне университединиң көдээ ажыл-агый факультединиң башкызы Лариса Делгер-ооловна Шимитке, “Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы” атты Тываның ветеринария лабораториязының мал эмчизи Лариса Салчаковна Салчакка, “Тыва Республиканың алдарлыг малчыны” атты Сүт-Хөл кожууннуң Алдан-Маадыр сумузунда тараачын-фермер ажыл-агыйының баштыңы Шолбан Доржуевич Ондарга тывыскан.
Көдээ ажыл-агый ажылдакчыларының хүнүнге тураскааткан байырлыг хуралдың киржикчилеринге ыр-шоорну, танцы-самны уран чүүлдүң коллективтери көргүзүп, байырлалды улам шиник киирген.

Ш. МОҢГУШ.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.

«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn
Просмотры: 185
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
ОКТЯБРЬ 11 — КӨДЭЭ АЖЫЛ-АГЫЙ АЖЫЛДАКЧЫЛАРЫНЫҢ ХҮНҮ

💥Ярмаркадан эгелээн

📢Россияның көдээ ажыл-агыйының болгаш болбаазырадылга агроүлетпүрүнүң ажылдакчыларының хүнүн 2026 чылдың октябрь 11-де демдеглеп эрттирер кылдыр доктааткан. Бо хүнде тараажылар, малчыннар, агрономнар, мал эмчилери, чер болгаш мал продукциязын болбаазырадыр адырның ажылдакчылары дээш ажылы, эртем-билии көдээ ажыл-агый-биле харылзаалыг кижилерге байырны чедирип, оларның чедиишкиннерин демдеглеп, шаңнап-мактап турар.
Тывага Көдээ ажыл-агый ажылдакчыларының хүнүн, дүжүт ажаалдазы адакталырга-ла, октябрь 11-ниң бүдүүзүнде хүннерде, байырлап эгелээн. Кожууннарга бо күш-ажылчы байырлалдың бир кол кезээ — “Алдын күс” деп ярмаркалар.
Найысылал Кызыл хоорайга Көдээ ажыл-агыйының болгаш болбаазырадылга агроүлетпүрүнүң ажылдакчыларының хүнүн октябрь 23-те Улусчу чогаадылга бажыңынга байырлап эрттирген. Республиканың фермерлери, көдээ ажыл-агый продукциязын болбаазырадып турар бүдүрүлгелерниң ажылдакчылары ярмарка-биле байырлалды ажытканнар. Олар бүдүрүп үндүрген аъш-чемин, барааннарын Улусчу чогаадылга бажыңынга делгеп саткан. “Арзайты” көдээ ажыл-агый кооперативи, “Ортулук” КХН, хууда бүдүрүлгелер “Лойгу Ю.Ш.”, “Шогжал М.М.”, “Лащев О.Н.” дээш бүдүрген продукциязының шынары эки, чонга билдингир апарган өске-даа бүдүрүлгелерниң аъш-чемин, барааннарын ярмаркага келген хереглекчилер садып ап турганнар.
Ярмарканың киржикчилери “Лойгу Ю.Ш.”, “Шогжал М.М.” хууда бүдүрүлгелерге «Сделано в России» сертификатты тывыскан. Бо сертификат оларга российжи болгаш даштыкы рыноктарга боттарының бүдүрген аъш-чемин, барааннарын садып-саарар арганы берген. Эъттен кылган продукциязын “Мерген” деп бренд-биле садып-саарып турар “Шогжал М.М.” хууда бүдүрүлге 2022 чылда Моолдуң төвү Улан-Батор хоорайга болуп эрткен «Ворота в Азию» деп XXXV чурттар аразында делгелге-ярмаркага чедиишкинниг киришкен, аңаа делгээн продукциязының шынары “кончуг эки” деп демдеглеттинген.
“Лойгу Ю.Ш.” хууда бүдүрүлге 2025 чылда Национал сайгарлыкчы чоруктуң «Бизнес-Успех» шаңналының “Эң эки көдээ ажыл-агый төлевилели” номинацияга тиилекчи болган. Сайгарлыкчының төлевилелин ол хире бедик деңнелге үнелээни ооң Тывада көдээ ажыл-агыйның хөгжүлдезинге киирип келген үлүүнүң бедик үнелели-дир. “Лойгу Ю.Ш.” хууда бүдүрүлгениң сүттен болбаазырадып кылып турары “Тарак” «Сделано в России” сертификатты 2026 чылдың апрельде алган.
Улусчу чогаадылга бажыңының ийиги каъдынга Тывага көдээ ажыл-агыйның сайзыралының төөгүзүнүң дугайында фото-чуруктар делгелгезин база организастаан. Ол делгелгеде чуруктардан республиканың көдээ ажыл-агыйының канчаар хөгжүп келгенин байырлалга келген аалчылар билип ап, аңаа боттарының улуг үлүүн киирген кижилерниң чуруктарын көрүп турганнар.

📢БЕДИК ШАҢНАЛДАР

Улусчу чогаадылга бажыңының улуг залын көдээ ажыл-агый ажылдакчыларының хүнүнге тураскааткан байырлалга чалатканнар долдур олурупканнар. Олар малды азырап өстүрүп чоруур малчыннар, тарааның чаагай дүжүдүн ажаап ап турар тараажылар, көдээ ажыл-агыйның бедик мергежилдиг специалистери болгаш ажыл-агыйларның удуртукчулары.
Көдээ ажыл-агый ажылдакчыларының хүнүнге болгаш Тываның Көдээ ажыл-агый яамызының 95 чылынга тураскааткан байырлыг хуралды Тыва Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызының албан-хүлээлгезин күүседип турар Уран-оол Ондар ажыдып, республиканың көдээ ажыл-агыйының болгаш болбаазырадылга агроүлетпүрүнүң ажылдакчыларынга оларның профессионал байырлалы-биле байырны чедирип, белен эвес болгаш буянныг ажыл-ижинге моон соңгаар-даа чедиишкиннерни күзээн.
Республиканың көдээ ажыл-агыйында болгаш болбаазырадылга агроүлетпүрүнде чедиишкиннер болгаш келир үеде планнар дугайында Уран-оол Ондар чугаалап тура, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның саналы-биле ажылдап кылган, келир 2027 чылда боттандырып эгелээр “Хойжу” төлевилелин демдеглеп, бо төлевилел Тывага хой-өшкү ажыл-агый адырын 2031 чылга чедир улам бедик деңнелче көдүрер ужурлуун демдеглээн.
Тыва Республиканың көдээ ажыл-агый сайыдының албан-хүлээлгезин күүседип турар Айдыс Куула
Просмотры: 162
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
зүп олурар салгалдарывыска херек болур бе?” деп санал-оналдар солчулгазы, К.И. Чуковский аттыг уругларның ном саңынга “Сүзүглелдиг дылым” интеллектуалдыг оюн, “Төрээн дылым – тыва дылым” аянныг номчулгалар, Улусчу чогаадылга бажыңынга “Тыва дыл – чоннуң өнчүзү” шуулган, ТГШИ-ге Э.Б. Мижиттиң 65 харлаанынга тураскааткан “төгерик стол”, К.Б. Ондар аттыг Тыва культура төвүнге тоолчургу чугаалар шинчилекчилериниң шуулганы дээш оон-даа өске хемчеглер болуп эртер.

Чыжыргана СААЯ.
Чуруктарны ТывКУ-нуң, НШХИ-ниң соцчеткиде арыннарындан алган.

«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn
Просмотры: 222
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
| ТЫВА ДЫЛ АЙЫНДА |

💥Тыва дылывыс - ыдыктыг эртиневис

📢2016 чылдың январь 18-те ТР-ниң Чазак Даргазының Чарлыы ёзугаар ноябрь 1-ни Тыва дыл хүнү кылдыр тургускан. Шак ол хүннү тургузар дугайында быжыг саналды Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржай идип үндүрген. Оон бээр чылдың-на ноябрь 1-де Тыва дыл хүнүн чоргаарал-биле демдеглеп турар бис.
Александр Даржай бодунуң XX чүс чылдың 1989 чылда парлаттынган «Ѳнчү» деп шүлүк-чугаазында:
«Тыва дылың,
Тыва чонуң,
Тыва чериң –
Ожууңңуң үш ыдык дажы ол-дур, оглум.
Тыва чериң,
Тыва чонуң,
Тыва дылың –
Тынгарыкчы аржааннарың ол-дур, оглум.
Тыва чон – чоорганың,
Тыва дыл – кызыл тының,
Тыва чер – тѳрээн чуртуң –
олар үш сагыызының, тейлеп чоруур бурганнарың болур эвеспе, оглум.
Бо ыдыктыг эртинени сеңээ өнчү кылдыр арттырдывыс. Ажы-төлүңге хайыралыг бо үш эртинени камныг, хумагалыг, арыг-чаагайы-биле өргүп дамчыдар сен…» – деп келир салгалдарга чагыын берген.
Ынчангаш улуг чогаалчының бо мѳңге чагыы Тыва дыл хүнүн байырлап эрттиреринге ужук болган.
Бо чылын Тыва дыл хүнүн филология эртемнериниң доктору, профессор Шулуу Чыргал-оолович Саттың 100 чыл оюнга тураскааткан.
Октябрь 5-9 хүннеринде школа назыны четпээн уруглар өөредир албан черлериниң башкыларының, кижизиттирикчилериниң, ада-иелериниң аразынга «Эртем болгаш технологияның 10 чылы» деп федералдыг төлевилелдиң планы ёзугаар Тыва дыл хүнүнге тураскааткан «Мээң төрээн дылым» деп республика чергелиг шинчилел ажылдарының, төлевилелдер мөөрейи болуп эрткен.
Мөөрейни өг-бүле кижизидилгезинде чаштарныӊ төрээн дылынга сонуургалын оттурар, деткиир база практика кырында тергиин шинчилел ажылдарын, төлевилелдерни илередип үндүрер болгаш нептередир сорулгалыг эрттирген. Ниитизи-биле кожууннардан 20 ажыл келген. Жюри кежигүннери мөөрейге келген ажылдарныӊ деӊнелин бедик деп түӊнеп, үнелээннер.
Октябрь 13-14 хүннеринде Кызылдың 9 дугаар гимназиязынга республика чергелиг «Тергиин тыва дыл башкызы» мөөрей база болуп эрткен. Аңаа боттарының кожууннарынга тергиидеп, тиилекчи болган тыва дыл башкылары салым-чаяанын, ажылынга кайы хире кызымаан, бердингенин тус-тузунда көргүскеннер.
Октябрь 21-де ТывКУ-нуң филология факультединге «Тыва дылым дээжизи» деп аянныг номчулга мөөрейи болуп эрткен. Аңаа ниитизи-биле 35 кижи киришкен. Бо хемчегге аныяктарның тыва чогаалга сонуургалы күштүг дээрзи бадыткаттынып, киржикчи бүрүзү бодунуң салым-чаяанын ажыдар аргалыг болган. Шииткекчилерниң демдеглеп турары-биле алырга, мөөрей бедик деңнелге эрткен.
Октябрь 23-те Тыва культура төвүнге хоорай чергелиг «Нейросеть чокка дириг аас чогаалы» деп фестиваль-мөөрей болуп эрткен. Ону улустуң аас чогаалын болгаш тыва дылды сайзырадып, нептередир сорулгалыг эрттирген. Мөөрейге ниитизи-биле хоорай школаларындан 14 бөлүк киришкен. Олар таныштырылга, аас чогаалдың тергиини, өгбелеривистиң оюннары, үлегер домактар болгаш тывызыктар, дүрген чугаалар болгаш ырылар, шиижиткен көргүзүг дээш 6 аңгы шылгалданы эрткен. Бөлүктерни тыва дыл болгаш чогаал башкылары бедик деңнелге белеткээнин жюри кежигүннери демдеглээн.
Ол-ла хүнде баштайгы тыва профессор Ш.Ч. Саттың төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюнга уткуштур Тываның күрүне университединиң филология факультеди чылдың эртер "Сат номчулгалары" деп эртем-практиктиг конференцияны эрттирген.
Амгы үеде “Байлак тыва дылым” деп онлайн-диктант, тыва дылга аянныг номчулга мөөрейи, дүрген чугаалар, үлегер домактар флеш-мову, “Үш үне” этнокультурлуг диктант онлайн хевирде ВКонтакте социал четкиде болуп эртип турар. Аныяктар өргээзинге тыва дылга эң тергиин шүлүк номчукчуларының мөөрейи, ТР-ниң Чазаанга Дылдар политиказын боттандырарының талазы-биле күрүне чөвүлелиниң хуралы, Алдан-Маадыр аттыг национал музейге “Тыва амгы болгаш шаандагы үеде” республика чергелиг эртем-практиктиг конференция, культура-өөредиглиг хемчеглер, А.С. Пушкин аттыг национал ном саңынга “Тыва дылдың шинчилекчилериниң ажылдары”, “Дыл – чоннуң дириг сагыш-сеткили”, “Мээң дылым – мээң чоргааралым” делгелгелер, “Тыва дылдың төөгүзү” библио-кичээл, “Келир үеде тыва дыл ө
Просмотры: 202
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
💥71500 школачының дыштанылгазы эгелээн

📢Тывада школачыларга күскү дыштанылга эгелээн. Регионнуң Өөредилге яамызы өөреникчилерниң айыыл чок чоруун хандырып, берге байдалда уругларны деткиир дээш ажыктыг болгаш солун дыштанылганы организастаарынче угланган бөлүк хемчеглерни бадылаан. Тодаргайлаарга, беш хонук өөренир школаларга октябрь 26-дан ноябрь 3-ке чедир беш хонуктуң, а октябрь 25-тен ноябрь 3-ке чедир алды хонуктуң школаларынга күскү дыштанылгалар үргүлчүлээр. Улдуңнуң бирги өөредилге хүнү ноябрь 4-түң байырлалынга таваржы берген болгаш, өөреникчилер ноябрь 5-те өөренип эгелээр.
Өөредилге черлеринге айыыл чок чоруктуң ниити тайылбырын эрттирген. «Угарлыг ыштан кичээниңер!», «Комендант шагын сагып тур мен!», «Бажыңымда мен» дээн ышкаш темалыг акцияларны айыыл-халаптарны болдурбас дээш планнаан.
Школа-интернаттарда чурттап турар малчыннар ажы-төлүнге тускай чурумну доктааткан: чүгле ада-иези (хоойлу езугаар төлээлери) боттары ат салган соонда ажы-төлдү хүлээдип, уткуп алыр.
Аңгы-аңгы профилактиктиг учеттарда өөреникчилерге, амыдыралдың берге байдалынга таварышкан уругларга, ол ышкаш өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларга хууда үделге программаларын тургускан. Дыштанылга хонуктарында ол өг-бүлелерже үнүүшкүннерни организастаар, специалистер уругларның чурттап турар байдалын хынап, чогуур адрестиг дузаны үезинде көргүзер.
Дыштанылга үезинде өөредилге, культура болгаш спорт албан черлеринге түр үениң 342 дыштанылга төптери ажыттынып, хостуг үезин шын болгаш ажыктыг эрттиржип, чаа кичээлдерни шенеп, эш-өөрү-биле харылзажыр арганы бээр.
Элээн каш улуг хемчеглер база планнаттынган. Чижээлээрге, октябрь 30-де болур «Театр – бис» деп республиканың уруглар театр уран чүүлүнүң фестиваль-мөөрейи аныяк артистерниң салым-чаяанын ажыдарынга эптиг шөл болур. Школаларга «Хөм бөмбүк – школачы футбол лигазы» деп бүгү-российжи мини-футбол маргылдаазының шилилге маргылдаалары эртер. Экология болгаш биология талазы-биле сонуургалдыг школачылар «Подрост» деп Бүгү-российжи элээдилерге арга-арыг мөөрейиниң регионалдыг чадазынга ырактан киржип база болур.
Октябрь 26-дан 30-ге чедир «Сылдысчыгаш» салым-чаяанныг уруглар төвүнге 5-тен 10 класстар өөреникчилеринге чонар-даш уран чүүлүнге кыска хуусаалыг өөредилге курузу эртер. Немелде өөредилге башкызы, Россия Федерациязының алдарлыг чурукчузу, Россияның Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, улусчу ус-шевер Алексей Кагай-оол кичээлдерге башкылаар.
Оон аңгыда «Авангард» өөредилге-методиктиг төп шериглээр чедип турар элээди оолдарга шериг албанының эге билиглеринге өөредилге чыыжын уламчылаар. Программа октябрьдан декабрьга чедир чоруп турар болгаш беш хонуктуң тос сессиязын киирген. 800 ажыг оолдар аңаа киржир ужурлуг.
Тываның элээн каш кожууннарында чурттакчылыг черлерже адыглар чоокшулап турары-биле бедик серемчилелдиң чуруму күш киргенин сагындыраал. Культурлуг, спортчу, школачы, уругларның массалыг хемчеглерин арга-арыглыг база ооң чоогунда девискээрлерге эрттирерин хораан. Арга-арыг чоогу черлерде чурттап турар чурттакчыларга комендант шагын чарлаан. Ада-иелерге ажы-төлүн каяа-даа үдээрин сүмелээн – назы четпээннерниң хоойлу езугаар камгалакчызы чокка хөй-ниити черлеринге дүне, 21.00 шактан 7.00 шакка чедир чорууру хоруглуг.

А. МОНГУШ.
Чурукту ТР-ниң Чазааның парлалга албанындан алган.

«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn
Просмотры: 230
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
💥Им-демдектерин сактып алыры чугула

📢Октябрь 26-дан ноябрь 1-ге чедир инсульт-биле демисел неделязын чарлаан. Инсульт дээрге чылдың-на муң-муң кижилерни амы-тынындан үзүп, улуг инвалид кижи апаарының чылдагаанын тургузуп турар мээниң хан аргыжылгазының улуг үрелиишкини-дир.
Инсульттуң 80 хуу таварылгаларын соксадып болур. Баш мээзиниң дамырларынга болу бээр айыыл-халаптың чылдагааны бистиң канчаар амыдырап турарывыстан болгаш хоочураан аарыгларны хайгааралга алырындан кончуг хамааржыр. Хан базыышкынын үргүлчү хынаары, багай чаңчылдардан ойталаары, ханда чигирниң болгаш холестеринниң хемчээлин үргүлчү хайгааралга алыры, доктаамал шимчээшкин – бо бүгү шупту инсульттан камгаланырының аргалары-дыр.

📢“Алдын шактың” дүрүмү

Инсульт болу бергенде, үе минутадан минутаже кончуг үнелиг апаар. “Алдын үе” дээрге инсульттуң ылгавыр демдектериниң тыптып келгенинден тура баштайгы 60 минута-дыр. Ылаңгыя ол үе дургузунда эмчи дузазы кончуг дузалаар. Үе-шаанда салган эмниң ачызында мээни эгиттинмес үрелиишкиннерден камгалап, ооң салдарын эвээжедип болур.
Ук аарыгның им-демдектерин сактып алгаш, кандыг-бир кижиниң амы-тынын камгалап ап болур бис. Ынчангаш инсульттуң дараазында демдектерин кижи бүрүзү сактып алыры чугула. Хенертен бажы дескинип азы тендирий бээр. Арны тыртыя бээр. Кижини хүлүмзүрүптерин дилептерге, аксының бир талазы көдүрүлбейн баар. Бөдүүн домакты тода адап шыдавас азы чугаалажырга утказын билбейн баар. Холу-буду билинместээр, колдуунда мага-бодунуң бир талазы, холу азы буду сулараар. Бажы хенертен анаа турганындан артык күштүг кылдыр аартып эгелээр.
Ындыг таварылгада чүнү канчаарыл?
Аарыгның шак мындыг им-демдектери көстүп келзе, боду анаа апаарын манавас. Ол дораан дүрген эмчи дузазын кыйгырып, 103 азы 112 телефон дугаарларының кайы бирээзинче долгаар. Баштайгы им-демдектер кажан эгелээнин бижип алыңар. Ол эмчилерге дүрген дуза чедиреринге кончуг чугула. Бодуңарны болгаш чоок кижилериңерни камнаңар!

Хөй-ниитиниң кадыкшылга төвүнүң медээзинден белеткээн.
Чурукту ГигаЧатка чураан.

«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn
Просмотры: 240
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
дүрүп, культура болгаш ёзу-чаңчылдарга хамаарышкан дамчыдылгаларны эрттирип турар. Төрээн дылды амгы үениң көрүкчүлеринге чоокшуладып, сан-чурагайлыг хүрээлеңге ооң туружун канчаар кадагалап арттырарының дугайында «Тывамедиагрупп» парлалга бажыңының директору Надежда Сат дыңнаткан: «Тыва дыл кырында медээлерге тускайлаттынган редакция чок-даа болза, Парлалга бажыңы аңгы-аңгы редакцияларның специалистериниң харылзаалыг кады ажылдажылгазының ачызында, темалыг программаларның ээлчеглиг үндүрүлгелерин сайзырадып турар. Бо чүүл биске янзы-бүрү контентилерни тургузуп, көрүкчүлерниң сонуургалын кадагалап арттырарынга дузалаар. Ажылдакчыларның хувааттынган ажылының хөйүнден чамдык программаларның үндүрүлгезиниң үргүлчүлели кызыгаарлыг. Кол төлевилелдерниң аразында: фотокорреспондент Буян Ооржактың эрттирип турары, студияга интервью алыр «Хүннүң аалчызы» деп программазы; «Шын» солуннуң корреспондентизи Надежда Дун-Кууларның тыва чогаалчылар дугайында «Чечен чогаалдың ак өргээзи» деп дамчыдылгазы; база Республиканың үндезин тыва культура болгаш ус-шеверлер төвү-биле кады боттандырып эгелээн «Чаңчылдар» деп чаа төлевилели кирип турар. Ооң бир дугаар үндүрүлгези 2026 чылдың ноябрьда планнаттынган. «Шын» солуннуң парлаан тиражтары чылдан чылче эвээжеп турар-даа болза, үндүрүлге амгы тыва дылдың нормаларын чырыдып турар кол шөл болуп арткан. Амгы үеде солуннуң тиражы 1954 экземпляр. «Сылдысчыгаш» база «Тываның аныяктары» солуннар уруглар биле аныяктарны хаара тудуп, медээлерни ийи дылга парлап турар. Солуннарның электроннуг курлавырларынга номчукчуларның сонуургалын бедидер угланыышкын база көрдүнүп турар. “ВКонтакте” деп социал четкиде «Тываның аныяктары» 30,3 муң, «Сылдысчыгаш» 8,5 муң бижиттирикчилерлиг».

Амгы үеде чоннуң сонуургалдарын барымдаалап, Парлалга бажыңы электроннуг платформаларга ажыл-чорудулгазын идепкейлиг калбартып, үе-биле деңге бурунгаарлап орар.
— Ол сорулга-биле бо чылын "Тыва 24" деп мобильдиг капсырылганы ажылдап кылдывыс. Ында 21-ги кнопкада, дүн-хүн дивейн көргүзүп турар, дорт дамчыдылгалар кирген. Бо капсырылганы бистиң Парлалга бажыңывыстың шупту массалыг информация чепсектериниң материалдарынче кирер чаңгыс аай точказы кылдыр кылырын планнап турар бис — деп, Надежда Сат дыңнаткан.

Хуралга тыва дылды кадагалап арттырарының аңгы-аңгы талаларын, уруглар садтарынга болгаш школаларга өөредиринден эгелээш, амгы үениң медээ четкилеринге сөстерниң шын бижилгезиниң чаңгыс аай дүрүмнеринге болгаш дылды сайзырадырынга чедир сайгарган. Ынчалза-даа угланыышкын бүрүзүнүң артында, культурлуг өнчүнүң бир кезээ болур тыва дылды амыдыралывыстың бүгү адырларынга хүн бүрүде харылзажыр чепсек кылдыр арттырар, ниити чаңгыс сорулга салдынган. Тыва дылды сайзырадыр стратегия 2033 чылга чедир уламчылаар.

Аэлита ООРЖАК.
Чуруктарны Буян Ооржак тырттырган.
Просмотры: 205
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
💥Тыва дылывысты кадагалап арттырары

📢Амгы үеде тыва дылывысты кадагалап арттырары — кижи бүрүзүнүң ниити сорулгазы. Салгал бүрүзү тывалап чугаалажып чоруур кылдыр төрээн дылывысты канчап кадагалап алырыл? Бо айтырыгны Дыл политиказының талазы-биле күрүне чөвүлелиниң хуралынга сайгарган.

Ужуражылганы Тыва дыл хүнүн уткуштур болгаш бирги тыва профессор Шулуу Саттың чүс харлаанынга тураскаадып эрттирген. Хуралдың киржикчилери ажылын түңнеп, тыва дылды деткиир болгаш сайзырадыр талазы-биле чаа базымнарны айыткан.

Төрээн дыл өөредилге номнарындан болгаш кичээлдерден эгелевес. Чаш уруг ону баштай ада-иезинден болгаш чоок кижилеринден дыңнап, төрээн дылын медереп, ооң чаражын үнелеп, аңаа ынак болуп өзер. Кажан тыва дыл өг-бүлеге хүн бүрүде дыңналып турар болза, келир салгалдарже дамчыыр эң-не кол ужур-дуза ол болур. Кижизидилге өг-бүледен эгелээр деп кижи бүрүзү билир. Школаларда болгаш уруглар садтарында кичээлдер дылды кадагалап арттырарынга канчап-даа чедишпес — ону хүн бүрүде амыдыралга ажыглап, быжыглаары чугула. Ясли-садтар болгаш школалардан эгелээш, ажыл-агыйның шупту адырларынга чедир системалыг ажыл негеттинип келген. Тываның өөредилге сайыдының оралакчызы Надежда Цыганенко Күрүне чөвүлелиниң хуралынга 2026 чылда Тыва дылды хөгжүдериниң күрүне стратегиязының чедиишкиннерин айыткан.

— Өөредилге адырында, ийи дылдыг өөредилгениң хөгжүлдезин боттандырар дээш, 2025-2026 өөредилге чылында школа назыны четпээн уругларның сес шенелде өөредилге черлеринге «Чаңгыс дыл – чаңгыс кижизидикчи башкы» деп принципти киирген. Ында 86 башкы, 845 уругларлыг 37 бөлүк хаара туттунган. Тыва дылда чугаалап билир болгаш төрээн тыва дылын билбес уругларга этнокультурлуг киирилделерлиг өөредилге-методиктиг комплектилерни, Школа назыны четпээн уругларның федералдыг өөредилге программазынга дүүштүр, ажылдап кылгаш, үндүрүлгеже дужааган — деп, Тываның өөредилге сайыдының оралакчызы Надежда Цыганенко илеткээн.

Кол айтырыгларның бирээзи – уруглар хүн бүрүде төрээн дылынга чайгаар чугаалажып турар апаарын канчаар чедип ап болурул. Ол сорулга-биле уруглар садтарында «Чаңгыс дыл – чаңгыс башкы» деп принципти ажыглап турар. Ооң кол утказы - уругларга бүдүн хүн дургузунда ийи дылды дыңнап, чугаалажырынга чогумчалыг байдалды тургузары. Ук ажылдың түңнелдерин болгаш ону боттандырарының чидиг айтырыгларын Национал школа хөгжүдер институттуң директору Елена Куулар дыңнаткан: «Бо принциптиң боттандырыышкынында шиитпирлээр ужурлуг элээн каш айтырыглар илереттинген. Бир дугаарында, кадрлар хандырылгазы. Хоорайга тыва дылдыг кижизидикчилерни, ооң иштинде, албан-биле өөредип, деткимче төлевирлер болгаш дагдыныкчылар дузазы-биле ажылче хаара тудары. Кожууннарга орус дылдыг башкыларны билиг бедидер курстар болгаш ырактан өөренир программалар дузазы-биле белеткээр. Бо ийи таварылгада, бөлүктерже барып, тускай кичээлдерни эрттирип болур тыва дыл башкыларын, логопедтерни, методистерни белеткээр».

Оон аңгыда бо чылын «Тыва дылдың орфографтыг словарының» ажылы доозулган. Ында 35 муң хире сөс кирген. Тыва орфографияның дүрүмнери база чаарттынып, хүлээп алдынган. «Тыва дылдың грамматиказы» деп чаа эртем программазын белеткээр болгаш Тыва дылдың национал корпузун тургузар ажылдар уламчылап турар. Ону каяа, канчаар ажыглаарының дугайында Оттук Иргит бодунуң эксперт көрүжүн илереткен.

— Бо словарьны чүге норматив деп санап турарыл? Чүге дизе, бир дугаарында, ону өөредилгеге, күрүне шылгалдаларынга, уругларны өөредиринге ажыглаар ужурлуг. Ол тыва дылдың дүрүмнерин болгаш төрээн дылывыста сөстерни шын бижиирин билип алырынга дузалаар. Оон аңгыда журналистика, чогаал болгаш эртем ниитилелдериниң талазында хереглел улуг — деп, Тываның гуманитарлыг тускай шинчилелдер институдунуң директорунуң хүлээлгезин күүседип турар Оттук Иргит дыңнаткан.

Бо хүнде тыва дылдың хөгжүлдезиниң база бир чугула шөлү — массалыг информация чепсектери. Тыва дыл телевидениениң эфиринден аңгыда, социал четкилерде болгаш «Тывамедиагрупп» холдингиниң сайтызында база дыңналып турар. Ында медээлерни үн
Просмотры: 211
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
💥Тергиин бештиң санынче кирген

📢2026 чылдың октябрь 21-22 хүннеринде Москваның ВДНХ-да «Техноград» комплекизинге болуп эрткен Бүгү-россия чергелиг шуулганга Тыва Республиканың эртем-нептерелдиг туризм адырында арга-дуржулгазын таныштырган. Ук хемчег эрге-чагырганың, эртемниң болгаш өөредилгениң төлээлерин каттыштырган. Тываның Өөредилге яамызының эртем килдизиниң начальниги Ольга Монгуш, ТывКУ-нуң улуг башкызы Минчимаа Ондар база Тываның гуманитарлыг болгаш тускай шинчилелдер институдунуң специализи Любляна Ёнзак Тываны төлээлеп киришкеннер.
Таныштырылга сессия үезинде Самара облазының, Санкт-Петербургтуң, Башкортостан Республиканың төлевилелдери-биле чергелештир Тываның практиказы чуртта тергиин бештиң санынче кирген.
«Тываның Чазааның чанында эртем, өөредилге, туризм адырының курлавырларын каттыштырган ведомстволар аразының ажылчын бөлүүнүң демниг ажылы – чедиишкинивистиң кол барымдаазы болган. Эртем-нептерелдиг объектилер реестринче Тываның эртем болгаш культура албан черлерин киирер талазы-биле ажыл – бирги базымывыс ол: амгы үеде регионнуң 19 чери даңзыже кирген, өске 29-у сайгарылгада» – деп, Ольга Монгуш чугаалаан.
Тыва Республиканың арга-дуржулгазының кол чедиишкини – эртемденнерниң автор болганы. Олар эртемче угланган маршрут программазын ажылдап кылгаш, ооң соонда маршрутту турисчи продукт кылдыр тургузуп, туроператорлар-биле кады боттандырып турар.
Россияның Өөредилге болгаш эртем яамызының бадыткаан ийи маршруду: «Тываның геологтуг эрткен үези: бурунгу вулканнардан юр үениң хөмүрлеринге чедир» база «Тыва: эге дөзүнче аян-чорук» республикага 2026 чылда ажылдап эгелээн. Оон ыңай үш маршрут — «ТывКУ-да эртем делегейи», «Аржааннар: Тываның эм-таң хүрээлери», «Черби-Тапса: геологтуг эпохаларже аян-чорук» — хыналданың сөөлгү чадазында чоруп турар.
Тываның маршруттары эртем-билиглерни нептередиринден аңгыда, өөредилге айтырыгларын база шиитпирлеп, регионнуң онзагай өнчүзүн кадагалап арттырарынга үлүг-хуузун киирип турары шуулган үезинде демдеглеттинген. Президент Владимир Путинниң чарлааны Эртем болгаш технологиялар декадазында (2022-2030) боттанып турар эртем-нептерелдиг туризмни хөгжүдер төлевилел эртем адырынче аныяктарны хаара тударынга стратегтиг база угланыышкынныг.

Бистиң корр.
Чуруктарны ТР-ниң Чазааның парлалга албанындан алган.

«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn
Просмотры: 251
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
💥Кады ажылдажылганы планнаан

📢Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг «Межегейуголь» компанияның удуртукчузу Александр Лукиных база «Промресурс» бөлүк компанияны сайзырадыр талазы-биле директору Владимир Роккель-биле ужурашкан. Удуртукчулар 2027-2030 чылдарда кады ажылдажылганың планын сайгарып чугаалашкан.
Ук бүдүрүлге хөмүр-даш тывыжының хемчээлин улгаттырар база улуг технологтуг чаартылгаларны чорудар сорулганы салып турар. Ол чүүл республиканың чурттакчыларынга ажылчын олуттарны немей тургузарын болдурар.
«Үр хуусаалыг болгаш үре-түңнелдиг кады ажылдажылганы чорударынга шупту харылзааларны бирден бирээ чокка өөренип көөр бодалдыг мен» — деп, Владислав Ховалыг демдеглээн.
Ужуражылганың бир темазы бизнестиң социал харыысалгазы болган. Компанияның удуртулгазы өскүс ажы-төлдү доктаамал деткип турар организациялар болгаш уруглар бажыңнарын деткииринге беленин илереткен.

А. СОЯН белеткээн.
Чурукту Тыва Чазактың парлалга албанындан алган.

«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn
Просмотры: 340
Перейти в пост Открыть в MAX Сообщить о неточности
Вся лента — после бесплатной регистрации
ВКонтакте Телеграм Одноклассники
Избранное в datool.ru

Следите за каналом в личном кабинете

Зарегистрируйтесь в datool.ru, чтобы добавить канал «''Шын'' солун. Тыва дылда медээлер.» в избранное и отслеживать его показатели.

Зарегистрироваться
Для владельцев каналов

Подтвердите свой канал

Войдите или зарегистрируйтесь в datool.ru, затем добавьте нашего бота в канал по инструкции в личном кабинете. После проверки владения замок исчезнет и вам станет доступно управление каналом.

Войти или зарегистрироваться

Сообщить о неточности

Опишите, что нужно исправить. Если есть источник, добавьте ссылку.

Вы покидаете datool.ru

Ссылка ведёт на внешний сайт. datool.ru не отвечает за его содержимое — проверьте адрес, прежде чем вводить пароли или платёжные данные.

Переход через 10 с

Перейти