''Шын'' солун. Тыва дылда медээлер.

18+

В Республике Тыва идет набор в войска беспилотных систем ! Это новый род войск, формирование которого началось Министерством обороны РФ в 2025 году.

➡ Контракт заключается сроком от одного года с гарантией службы именно в подразделениях беспилотных систем.

➡ Процесс оформления максимально оперативен: подписание занимает день, а дальше – инструкторы войск БПС на месте проводят предварительный отбор.

🤝 Единовременная выплата при заключении контракта — 1 млн. рублей.

📄 Гарантированный годовой доход (с учетом заработной платы в зоне СВО) — более 3,6 млн рублей.

🎯 В зоне СВО предусмотрены дополнительные выплаты за уничтожение целей.

Для получения подробной информации обращайтесь по телефону горячей линии

| ТЫВА ПОЭЗИЯНЫҢ ДЭЭЖИЗИ |

Дезиг аът дег Хемчик хемниң саарыын көрүп,
Куштар үнүн таалап дыңнап, шөлээн турдум.
Теректерни чайның хады чайгаптарга,
Кургаг ак “хар” оожум саарлып бадып турду...

Чаным-биле четтинишкен оол, кыс ийи
Баштактанчып, каттыржып каап эрте берди.
Чайгы “харның” чөөктери сырый кара
Баштарында буурарты дүшкен болду.

Назын “хары” мөңге чаапкан бажым суйбап,
Найыралдыг чалыыларны көрүп арттым.
Нарын бодал сеткилимни дүвүретти:

“Шак-ла ынчаар буурарты кырыгыже
Чарылбас дээн даңгырактыг төлдер боор ол.
Чаа-дайын халавы-ла болбазынам....”

Виктор САГААН-ООЛ,
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту интернеттен алган:

«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn

| ТЫВА ПОЭЗИЯНЫҢ ДЭЭЖИЗИ |

💥ДҮШ ОРАНЫНДА

Адым кый дээн хоюг үнүң –
Ол-ла олчаан –
Арны-бажың, көрүжүң-даа –
Ол-ла хевээр.
Арт-сын ажыр ырак эвес –
каш базым..,
Аравыста саарыг суг –
хайнып чытпаан...

Үнүң биле үнүм катчыр –
эриг сөс чок..,
Үрде көрбээн овуруңдан
дескелексеп..,
Удур-дедир көржүрүнден
дидинмейн..,
Ужурашкаш бижииргежип,
дегжип чадап...

Эрги чүрек саргыырындан
отту чаштап,
Эртенги бо чуртталгаже
эглип чадап,
Карактарны ажыдарындан
дидинместеп..,
Казыргыга бөөлдеткен дег,
девидексеп...

Оруувус кээп баштажырга,
коргуп-сүртеп..,
Овуруңдан дезип чадап –
сагыш аарып...,
Оттуп кээрге, эсти бээриң
күзевейн,
Ондаан сеткил ыстаанындан
сергеп чадап...

Клара КУУЛАР,
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту ГигаЧатка чураан.

«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22

| ТЫВА ПОЭЗИЯНЫҢ ДЭЭЖИЗИ |

💥ДЕЗЕ БЕРГЕН

Эрте берген частың айын
Эгидип ап шыдавас бол,
Бора-талдар аразында
Болчаавысты сактып кээр мен.

Эктиң-биле эктим кожа,
Эргелелден эстип, таалап,
Шапкын хемниң шоорун дыңнап,
Чарлып чадап тургулаан бис.

Ынчалза-даа айлар эрткен,
Ынакшылың менден ойлаан.
Дээрде сылдыс хүлүмзүрүүң
Дергилепкеш, дезе берген.

Иван ХЕРЛИИ,
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту ГигаЧатка чураан

« Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22

| ТЫВА ПОЭЗИЯНЫҢ ДЭЭЖИЗИ |

💥ЫРЛАП ЧОРЗА

Айдың дүннүң аалчызы,
Арга-эзим ыраажызы
Айлаң-куш дег могаг билбес,
Арыг, өткүт үннүг болза.

Ырак-узак оруктарга
Ырым-биле сорук кирип,
Ажыл-ишке могаг чокка
Аян тудуп ырлап чорза.

💥ЫНАКШЫЛ

Кежээ туман дөжелгеш,
Хемниң кырын шуглапты.
Кедээр шыкка бөлдүнгеш,
Кезек кыстар ырлашты.

Аа сүт дег туманга
Айның чырыы улашты.
Ыр дег хөглүг бойдуска
Ынакшылым каттышты.

Каттыраңнаан чараштар,
Кайда силер , уруглар?
Чайның дүнү аткыже,
Чаныңарга чорууйн бе?

Араңарда чаңгыс-ла
Анай-кара эжим бар.
Аткан даңның шолбанын
Аңаа сөңнеп уткуп аайн.

Шаңгыр-оол КУУЛАР,
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Чурукту интернет четкизинден алган: vk.ru/wall-92679169_12438?...

«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22

| ОРУС КЛАССИКТИГ ЛИТЕРАТУРА |

💥ЫРААЖЫЛАР

( Чечен чугаадан үзүндү)

📢Ол улуг тынгаш, ырлап бадырыпкан... Ооң үнү баштай дээрезинде оожум болгаш дески эвес болду, сактырга, хөрээнде муңгашталып турган-даа ышкаш, ынчалза-даа кандыг-ла-бир уян хөөн кайда-чүде талыгырдан өрээлче душ бооп ужуп кирип келген-даа ышкаш кынны берди. Сирлеңнээш ол уян үн бистиң шуптувуска хуулгаазынныг кындыр дыңналып, сагыш-сеткиливисти сарынналдырыпты; бис удур-дедир көрүштүвүс, а Николай Ивановичиниң кадайы ыраажының үнүнүң аайы-биле туруп келди. Ол баштайгы үннүң соондан база бир, оон-даа дыңзыг болгаш узамдык, хөгжүмчүнүң салаазы дээй кааптарга, сырынналдыр ыыткыр сириңейни бээр хөгжүм херекселиниң хылының ыыды ышкаш ийиги үннүң ындынын ап, үшкү үн чоорту дыңзып, улам-на күштелип, муңгаранчыг ыры куттула-ла берди.
“Ховуну кежилдир чаңгыс эвес кокпа шөйлүп чоруткан”– деп, ол ырлап эгелээрге, бистиң шуптувуска тааланчыг болгаш уяранчыг апарды. Шыны-биле чугаалаайн, ындыг үннү ында-хаая дыңнап чораан мен; ам дээрезинде ол арай дидим эвес-даа болза, үстүр четкен хыл-даа ышкаш, сагышка аарынчыг кандыг-ла-бир ханы дүвүрел-биле кыңгырткайнып, оон аныяк-чалыы күш тыптып, тоомча чок болгаш халааданчыг муңгарал ында дыңналып турду. Орус, шынчы, изиг сагыш-сеткил ында билдинип, тынып, чүрекке чымылады дээп, ооң орус хылдарынга ойнай берди. Ыры бедип, делгемнерге чайтыңайнып, Яков ооң хөөнүнге шуут-ла алзыпты; ол ам ыятпайн, бодунуң ол аас-кежиинге бүрүнү-биле бердинипти; ооң үнү шоолуг-ла сирилевейн-дир – дыңнакчының сагыш-сеткилинге кадалы бээр согун ышкаш, ишти-хөңнүнүң уяны-биле билдинер-билдинмес сирлеш кынны бергилеп, улам-на күштелип, дыңзып, талыгырже ужугуп-ла тур. https://vk.ru/wall-201111625_71490. Иван ТУРГЕНЕВ, улуг орус чогаалчы.
Шаңгыр-оол Суваң очулдурган.
Чуруктуң алган дөзү: сезоны-года.рф/sites/defa...

«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22

💥Шүлүкчү кадын

Шеми аъды чүгүрүк,
Шеми оглу мөге,
Шеми кызы чараш...

📢Любовь Монгуш 1962 чылдың март 8-те Шеми суурга төрүттүнген. Авазы Дыртык-кыс Ичин-Норбуевна, ачазы Николай Маңзыр-оолович Кууларларның хөй ажы-төлүнүң ортун кызы. Ада-иези “Большевик” совхозтуң малын малдап чоруурлар.
Шүлүк чогаалынче орукту эгелээринге, ону канчаар бижиирин өөренип алырынга башкызы Зоя Серин-оол салдарлыг болган дээрзин Любовь Николаевна улуг хүндүткел-биле сактып, чугаалап олурар. Баштайгы шүлүү “Шеми” 1976 чылда "Ленинчи орук" солунунга үнген. 1978-1980 чылдарда чогаалчы Салим Сүрүң-оолдуң удуртканы “Дамырак” чечен чогаал бөлгүмүнче барып, поэзияның чажыттарын улам хандыр өөренген. Оон улаштыр-ла шүлүктерин удаа-дараа парладып келген.
1982 чылда Красноярск хоорайның садыг техникумун дооскаш, Бай-Тайга кожууннуң товароведи болуп күш-ажылчы базымын эгелээн. 1994-2007 чылдарда “Чуртталга-тудуг кооперативи-3”-тү удуртуп ажылдаан. 2012 чылдан бо хүннерге чедир Кызылдың экономика болгаш эрге-хоойлу техникумунда директорнуң ажыл-агый талазы-биле оралакчызы болуп ажылдап чоруур. Хөй шаңнал-макталдарның эдилекчизи.
Любовь Николаевна 3 уруунуң болгаш 4 уйнуунуң эргим, ынак авазы болгаш энерелдиг кырган-авазы. Уругларын шуптузун дээди эртемге чедирип каан, олары чонунуң аразында эки чурттап, ажылдап чоруурлар. Уругларының адазы – Михаил Сентябрьович Монгуш Кызылдың политехниктиг институдун дооскан. Ак-Довурак хоорайга орук-транспорт эргелелинге механиктеп, Бай-Тайга кожуунга чагырыкчылап, ТР-ниң Культура яамызынга оралакчы сайыт бооп ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген.
Любовь Николаевна – Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, “Шүлүктерим аялгазы” бөлүктүң идепкейлиг шүлүкчүзү. Автор 2003 чылдың апрель айда “Төрээн Шемим делгемнерин сакты бээр мен” деп шүлүктер чыындызын парладып үндүрген. Любовь Николаевна шүлүк бижииринден аңгыда, шүлүктерни орузундан тыва дылче дамчыдып чоруур. Ооң очулдурукчу сонуургалын, талантызын эскерип, үнелеп болур. Маңаа Любовь Николаевнаның очулдурган одуругларын номчукчуга сонуургадыйн. https://vk.ru/wall-201111625_71488.
Раиса ОНДАР, улустуң башкызы, РФ-тиң Журналистер болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.
Чурук авторнуң архивинден.

«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22

| ТУРГУЗУКЧУ КҮШ-АЖЫЛДЫҢ БОЛГАШ ӨГ-БҮЛЕ ЫДЫКТАРЫНЫҢ ЧЫЛЫНГА |

💥Ук-ызыгуурумга чоргаарал

📢Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылы адакталып, амыдырал бодунуң агымы-биле чоруп олурарын эскерип тур бис. Чеди айның түңнели-биле Тывада 2200 ажы-төл төрүттүнген дугайында тыва радиодан дыңнадым. Россияда хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер аразында ийи дугаар черде болдувус. "Тываларның байы – ажы-төлүнде" деп чаагай сөстү бадыткап турарынга даянып, мээң ук-ызыгуурумда өг-бүлевисти улуг чоргаарал-биле сактып кээр мен.
Авамның-даа, ачамның-даа талазы хөй өөр-өнер аймак бис. Ачам бистиң ада-угувус чиик угаанныг деп сактыр чораан. Ооң херечизи кылдыр сактыышкыны мындыг: «Көпей акың тывалардан бир дугаар экономика эртемнериниң кандидады, уруу Людмила – психология эртемнериниң, оглу Алексей өөнүң ишти Фатима-биле – экономика эртемнериниң кандидаттары. Бичии уруунуң уруу Даша — аспирант. Чаңгыс өг-бүледен беш эртемден үнери ховар-ла болдур ийин, уруум». Акывыс Василий Амырдааевич Көпеёл (Чооду Хѳпей-оол) чораан болза, бо чылдың ноябрь 7-де 95 харлаар турган.
Мен 1994 чылдан 2015 чылга чедир ада-иемниң ук-ызыгуурун шинчилеп, төрел аймаавыстың үнген дөс-дазылын тургустум. Маңаа даянып алгаш көргеш, интернационал өг-бүлелер ук-ызыгуурувуста барын илередип алдым. Василий Амырдаевич акымның өөнүң ишти Нина Алексеевна Давыдова-Көпеёл — улуг орус чоннуң төлээзи, Сергей Чоодуевич акымның өөнүң ишти хакас омак-сөөктүг Варвара Антоновна Танзыбеева-Юшаа. Бо чеңгелерим кайызы-даа барык тозан харлааннар. Оон ыңай бурят, моол, поляк, болгар, грек, осетин, молдав, кыргыс, вьетнам, эвенк, калмык, узбек, таджик дээш мээң билирим-биле 15 аңгы аймак сөөк өг-бүлелер бар онзагай-ла ызыгуурлуг-дур бис. Оларның аразында кандыг-кандыг мергежилдиң ат-сураглыг кижилери чок дээр боор! Маадыр иелер: Чамаа Бүлчүңовна Дыртый- оол — он ажы-төлдүг, Тывада сураглыг Сувандиилерниң авазы Өнермаа Кежик-Чыргаловна — 14 ажы-төлдүг. Ачамның төрели Херел Норбуевна Соян 20 божаан, ийи ийистиг, уругларының саны 22 четкен. Бо үстүнде адаан угбаларым Тываның алдарлыг малчыннары чораан, чоргааранчыг-ла!
Авам, ачам дыка-ла дузааргак, төрелзирек улус. Олар Самагалдайга бир дугаар бажың тудуп алган өг-бүлелерниң бирээзи. Дуңмалары Василий Көпеел, Кара-Күске Чооду, Кара-оол Лапчаа, Седей Бадарчы, Мөңге Юшаа дээш оон-даа өскелер бажыңывыска чурттап, эртем-билигниң эге үндезиннерин чедип ап чорааннар. Тес-Хем кожууннуң алдарлыг оолдары болган. Кажан бис өөрени бээривиске, «Акыларыңар Көпеел, Седип өг даштынга олуруп алгаш, ай чырыынга номчуттунуп чорааш, алдарлыг кижилер болган-дыр» — деп, бисти авам чагып-сургап чораан.
Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылынга ада-ызыгуурумда хөй ажы-төлдүг, интернационал өг-бүлелер хөй деп чүүлдү база эртем-билигге сундулуг кижилеримни кысказы-биле таныштырдым.

Светлана ДАНЗЫН-ООЛ, журналист, «Ачы-буян ордениниң» эдилекчизи.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.

«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22

| ЧОГААЛ БОЛГАШ ҮЕ |

💥“Чаа-Хөлдүң үнүнүң” 10 чылы

📢Чаа-Хөл кожуундан чогаалга, хөгжүмге болгаш уран чүүлге кайгамчыктыг салым-чаяанныг кижилер үнген. Кайызы-даа инвалид, бичиизинде өрт озал-ондаанга таварышкан чогаалчы Өлчей-оол Моңгуш биле төрүмелинден караа көрбес композитор Солаан Базыр-оол, чонар-даш чазаар уран чүүлдүң Тывага үндезилекчизи улуг өгбевис Моңгуш Хола-Салович Черзи, чонар-даш сиилбип чазаарының мастери Байыр Сарыгович Байынды, ооң ук-салгалы, ажы-төлү Тываның улустуң чурукчузу Эрес-оол Байынды, Россия Федерациязының күрүне шаңналының лауреады, Тываның алдарлыг чурукчузу Елизавета Байынды, композиторлар Каадыр-оол Монгушович Бегзи, Юрий Михайлович Сундуй, чогаалчылар Александр Даржай, Өлчей-оол Моңгуш, Экер-оол Кечил-оол, Шаңгыр-оол Суваң дээш чогаадыкчы чоруктуң аңгы-аңгы хевирлеринге салым-чаяанныг хөй чаа-хөлчүлерни шуптузун адап, санаары белен эвес.
Чогаалга, хөгжүмге болгаш уран чүүлдүң өске-даа хевирлеринге салым-чаяаны илереп, улам сайзырап, кайгамчыктыг салым-чаяанныг өгбелерин дөзеп салгаан талантылыг кижилер болгаш чогаадыкчы коллективтер амгы үеде Чаа-Хөл кожуунда эвээш эвес. Оларның бирээзи “Чаа-Хөлдүң үнү” чечен чогаал каттыжыышкыны. Чечен чогаалга хандыкшылдыг, шүлүктерин республика солуннарынга парлаткылаан, чогаадыкчы ажылының баштайгы базымнарын эгелээн шүлүкчүлер Дегут Демчик, Нина Эртине, Юрий Туң-оол болгаш өскелер-даа 2016 чылда чогаал каттыжыышкынын тургускан, ооң удуртукчузунга Дегут Демчик соңгуткан. “Чаа-Хөлдүң үнү” каттыжыышкынның тургустунганы чогаал бижииринге хандыкшылдыг кижилерге кожууннуң төп библиотеказынга чыглып, боттарының бижээн чогаалдарын аразында сайгарып, оларның утка-шынарында, сөс-домаанда чедер-четпестерни илередир, чогаалдарның шынарын экижидер арганы берген. Оларның чогаадыкчы сагыш-сеткили, арга-мергежили, Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржайның бижээни дараазында одуругларда дег апарган деп болур. https://vk.ru/wall-201111625_71486. Ш. МОҢГУШ.
Чаа-Хөл кожуун чагыргазының чуруктары.

«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22

| ХУУДА БОДАЛ |

💥«Чаңгы ынакшылды» көргеш…

📢Эрткен дыштаныр хонуктарда «Чаңгы ынакшыл» деп чаа шиини көрдүм. Баштай шииниң чарлалын көргеш, «Чаңгы ынакшыл» деп адын чиктигзинип, «Ынакшылдың чаңгызы» дээни ол бе деп аайын тыппайн турдум. Оон тайылбыр бижиин номчааным соонда, «Чаңгы ынакшыл» дээниниң ужуру билдинип келди. Ынчан бо чаа шиини ыяап көөр деп шиитпирлеп алдым.
«Чаңгы ынакшылды» Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы Эдуард Мижит В. Көк-оолдуң бижээни «Хайыраан ботта» Кара биле Седиптиң өлүм чок ынакшылынга үндезилеп, либретто хевиринге бижээн. Эдуард Мижиттиң төрүттүнгенинден бээр 65 чыл оюнда ооң чырык адынга тураскаадып, «Чаңгы ынакшылды» ТР-ниң улустуң артизи, В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының кол режиссёру Леонид Каң-оол тургускан. Хөгжүм каасталгазын ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Чойгана Комбу-Самдан бижээн.
Октябрь 17-де чаа шииниң баштайгы көрүлдези Тываның В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынга болду. Көрүкчүлер залы шыгырт долу.
Кара биле Седиптиң өлүм чок ынакшылының чаңгызы бо хүннерге чедир чүгле В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының сценазында эвес, а бүгү салгалдарның сагыш-сеткилинде, чүректеринде, угаан-бодалында таңмаланып арткан. Чогаалчы шииниң эгезинден төнчүзүнге чедир шүлүк аяны-биле опера хевиринге одуруглай бижээн. Шак ол одуругларга ыры каасталгазын бижээни кайгамчык чараш, онзагай болду.
В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының артистериниң ойнааны кончуг бедик деңнелде, чараш-тыр. Костюм каасталгазы база улуг рольду ойнаар дээрзи билдингир. Ында база-ла профессионалдарның холунуң изи арткан. Ниитизи-биле «Хайыраан ботка» чаа тынышты чаа көрүш-биле бир талазындан көргүскенин магададым. «Хайыраан ботту» көргеш, чамдык чүүлдерин кижи ынчалган ирги бе, ындыг болган хире деп бодап чораан болза, чаа шииде көрүкчүлерниң ол-ла хөй айтырыгларынга харыы берген дег ханы уткалыг, бир талазындан көргүскен дег болду.
Чамдык үзүндүлери «Хайыраан боттан» ылгалып турар-даа болза, идейлиг утказы – ынакшыл болгаш феодалдыг Тывага дең эвес чорукту, иезиниң кыс уруунга ынакшылын, хамнаашкын дээш амыдыралда бар-ла бүгү-ле чидиг айтырыгларны көдүрүп турар шак бо «Чаңгы ынакшыл» деп ыры каасталгалыг шии «Хайыраан бот» дег узун «назылыг», сценадан кажан-даа дүшпес, көрүкчүлерниң сагыш-сеткилин доюлдурар шии болур боор деп бодаар-дыр мен.
Шиини чогаадып бижээни-даа, тургусканы-даа, ыры каасталгазы-даа кончуг чараш. Шаанда тывалар кыс уругларын дыка эрте 15-16 харлыында өглээр, ашакка бээр чораан. Ооң дугайында дыка хөй чечен чогаалдарда-даа, төөгүде-даа хөйү-биле бижип турар. Оозун бодаарга, Караны база үе-чергези-биле ойтулааштап, эр кижи-биле чаа-ла сонуургажып, чугаалажып эгелээн үезинде Кенден-Хуурак кудалап аппарган. Таптыг-ла бир чыл болганда, Кенден-Хуурактың каржы-дошкун аажы-чаңындан ырмазы сынгаш, Кара ада-иезиниң аалынче кажып чанып келген деп төөгүп турар болгай. Ынчап кээрге «Чаңгы ынакшыл» «Хайыраан ботка» үндезилеп чогааттынган болганда, кол маадырның назы-хары 20 четпээн, элээди кыс болгу дег-дир. А силер чүү деп бодаар силер?

Айдың ОНДАР.
Чурукту В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының социал четкиде арнындан алган.

«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22