| ТЫВА ДЫЛ АЙЫНДА |
💥Тыва дылывыс - ыдыктыг эртиневис
📢2016 чылдың январь 18-те ТР-ниң Чазак Даргазының Чарлыы ёзугаар ноябрь 1-ни Тыва дыл хүнү кылдыр тургускан. Шак ол хүннү тургузар дугайында быжыг саналды Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржай идип үндүрген. Оон бээр чылдың-на ноябрь 1-де Тыва дыл хүнүн чоргаарал-биле демдеглеп турар бис.
Александр Даржай бодунуң XX чүс чылдың 1989 чылда парлаттынган «Ѳнчү» деп шүлүк-чугаазында:
«Тыва дылың,
Тыва чонуң,
Тыва чериң –
Ожууңңуң үш ыдык дажы ол-дур, оглум.
Тыва чериң,
Тыва чонуң,
Тыва дылың –
Тынгарыкчы аржааннарың ол-дур, оглум.
Тыва чон – чоорганың,
Тыва дыл – кызыл тының,
Тыва чер – тѳрээн чуртуң –
олар үш сагыызының, тейлеп чоруур бурганнарың болур эвеспе, оглум.
Бо ыдыктыг эртинени сеңээ өнчү кылдыр арттырдывыс. Ажы-төлүңге хайыралыг бо үш эртинени камныг, хумагалыг, арыг-чаагайы-биле өргүп дамчыдар сен…» – деп келир салгалдарга чагыын берген.
Ынчангаш улуг чогаалчының бо мѳңге чагыы Тыва дыл хүнүн байырлап эрттиреринге ужук болган.
Бо чылын Тыва дыл хүнүн филология эртемнериниң доктору, профессор Шулуу Чыргал-оолович Саттың 100 чыл оюнга тураскааткан.
Октябрь 5-9 хүннеринде школа назыны четпээн уруглар өөредир албан черлериниң башкыларының, кижизиттирикчилериниң, ада-иелериниң аразынга «Эртем болгаш технологияның 10 чылы» деп федералдыг төлевилелдиң планы ёзугаар Тыва дыл хүнүнге тураскааткан «Мээң төрээн дылым» деп республика чергелиг шинчилел ажылдарының, төлевилелдер мөөрейи болуп эрткен.
Мөөрейни өг-бүле кижизидилгезинде чаштарныӊ төрээн дылынга сонуургалын оттурар, деткиир база практика кырында тергиин шинчилел ажылдарын, төлевилелдерни илередип үндүрер болгаш нептередир сорулгалыг эрттирген. Ниитизи-биле кожууннардан 20 ажыл келген. Жюри кежигүннери мөөрейге келген ажылдарныӊ деӊнелин бедик деп түӊнеп, үнелээннер.
Октябрь 13-14 хүннеринде Кызылдың 9 дугаар гимназиязынга республика чергелиг «Тергиин тыва дыл башкызы» мөөрей база болуп эрткен. Аңаа боттарының кожууннарынга тергиидеп, тиилекчи болган тыва дыл башкылары салым-чаяанын, ажылынга кайы хире кызымаан, бердингенин тус-тузунда көргүскеннер.
Октябрь 21-де ТывКУ-нуң филология факультединге «Тыва дылым дээжизи» деп аянныг номчулга мөөрейи болуп эрткен. Аңаа ниитизи-биле 35 кижи киришкен. Бо хемчегге аныяктарның тыва чогаалга сонуургалы күштүг дээрзи бадыткаттынып, киржикчи бүрүзү бодунуң салым-чаяанын ажыдар аргалыг болган. Шииткекчилерниң демдеглеп турары-биле алырга, мөөрей бедик деңнелге эрткен.
Октябрь 23-те Тыва культура төвүнге хоорай чергелиг «Нейросеть чокка дириг аас чогаалы» деп фестиваль-мөөрей болуп эрткен. Ону улустуң аас чогаалын болгаш тыва дылды сайзырадып, нептередир сорулгалыг эрттирген. Мөөрейге ниитизи-биле хоорай школаларындан 14 бөлүк киришкен. Олар таныштырылга, аас чогаалдың тергиини, өгбелеривистиң оюннары, үлегер домактар болгаш тывызыктар, дүрген чугаалар болгаш ырылар, шиижиткен көргүзүг дээш 6 аңгы шылгалданы эрткен. Бөлүктерни тыва дыл болгаш чогаал башкылары бедик деңнелге белеткээнин жюри кежигүннери демдеглээн.
Ол-ла хүнде баштайгы тыва профессор Ш.Ч. Саттың төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюнга уткуштур Тываның күрүне университединиң филология факультеди чылдың эртер "Сат номчулгалары" деп эртем-практиктиг конференцияны эрттирген.
Амгы үеде “Байлак тыва дылым” деп онлайн-диктант, тыва дылга аянныг номчулга мөөрейи, дүрген чугаалар, үлегер домактар флеш-мову, “Үш үне” этнокультурлуг диктант онлайн хевирде ВКонтакте социал четкиде болуп эртип турар. Аныяктар өргээзинге тыва дылга эң тергиин шүлүк номчукчуларының мөөрейи, ТР-ниң Чазаанга Дылдар политиказын боттандырарының талазы-биле күрүне чөвүлелиниң хуралы, Алдан-Маадыр аттыг национал музейге “Тыва амгы болгаш шаандагы үеде” республика чергелиг эртем-практиктиг конференция, культура-өөредиглиг хемчеглер, А.С. Пушкин аттыг национал ном саңынга “Тыва дылдың шинчилекчилериниң ажылдары”, “Дыл – чоннуң дириг сагыш-сеткили”, “Мээң дылым – мээң чоргааралым” делгелгелер, “Тыва дылдың төөгүзү” библио-кичээл, “Келир үеде тыва дыл ө