Өгге келген кижини шайладыр ёзулал
Өгге келген кижини өгнүң ээлери албан шайладыр, хөөрежип чугаалажыр, кайда чүү болганын билчип алыр. Өгге кандыг-даа кижи келир деп угаагаш, кымга чүнү чиртирин база чүнү ижиртирин баш бурунгаар белеткеп алгаш, тускай черге шыгжап алыр чурум турган. Хүндүлүг аалчы келирге, ёзу барымдаалап кудар араганы хойлааракка азы көгээржикке кудуп алган болур. Чорумал кижи суксуннап келген болза, ону ашкарып-чемгергеш, аъткарып үдеп каар.
Чорумал кижи хонуп алыр дээш келген болза, аъдының эзерин сойдургаш, өгнүң эр ээзи азы оглу оъттуг черге өртеп хондурар болгаш даң адарга, аргамчызын чешкеш, кара сугга суггаргаш, эзертеп каар. Улуг дужаалдыг азы улуг назылыг кижи келген болза, изиг хан чиртир. Хойтпак тигер. Хүндүлүг аалчыга дөгерип бээр иртти азы сергени курлавырлап алган болур, ол дээрге эрте-бурунгу шагдан бээр тываларга туруп келген чаңчыл болгаш ёзулал болур. Хүндүлүг аалчы дыштанып хонгаш, өгден үнүп чоруурда, чаштарның баштарын чассыдыр суйбагылап каар. Өгнүң эр ээзи хүндүлүг аалчыны эзеринге олуртуптар, оозу чоруун кылып чоруптар. Улуг улус болгаш уруг-дарыг ооң бараанын көрүп туруп каарлар.
Өгге кижи келири тыва ёзуда бир улуг өөрүшкү болур.Өгге чем чиири онзагай чурумнуг. Чүгле өг ишти турган дижик. Эртенги шайны хайындыргаш, өгнүң херээжен ээзи шайының үстүн ыяш хууңга куткаш, тос-караа-биле баштай одунче чалбарып чажар, ооң соонда дашкаар үнгеш, үнген хүнче углай, оран-таңдызынче углай алгыш-йөрээлин салып тургаш, чажыын чажар.
Өгнүң ээзи кадай эртенги шайының чажыын чашкаш, хөнекте куткан шайын аякка куткаш, баштай-ла ашаанга сунар. Ооң соонда эң биче уруун чемгерер. Ооң соонда ажы-төлүн улаштыр чемгерер ёзулал турган.
Өгге хүндүлүг аалчы азы ямбы-дужаалдыг эргетен кижи келир дээнде, кезээде баш бурунгаар бүдүү белеткенип алыр. Амыдыралы бай-даа бол, ядыы-даа бол, тыва өг хүндүлүг аалчыны чемгерер чемин тускай белеткеп алган болур. Бир көгээржик азы бир дөмбүң арага белен турар. Бир чамдык шыырак өглер хүндүлүг аалчы келирге, дөгерип бээр иртин безин белеткеп алган болур.
Өгге келген кижи-биле баштайгы ёзулал болза амыр-менди солчур, ол ышкаш таакпы тыртар улус болза, даңза солчуп таакпылажыр. Өгнүң эр ээзи-биле келген кижи чугаалажып орар аразында кадай кижи шайны хайындырыптар. Бо таварылгада баштайгы аяк шайны келген кижиге сунар. Ооң баарынга тавак долу далган, тараа, боова, боорзакты делгеп салыптар. Дараазында аякты ашаанга сунар, ооң соонда өгде олурган улуг кижилерге тус-тус шайны кудуп сунар. Чаш уруг-дарыг авазының чанында олургулаар. Элээдилер дашкаар үнгеш, мал-маган карактап, оожум-топтуг ойнап турарлар.
Оон ыңай өгге чалаткан лама келир, хогдурган хам келир. Чаладып келдирткен кижини база баштай шайладыр, дыштандырар, ооң соонда чоруун кылдыртып аар. Аарыг кижиге хам хооп эккелген болза, хамнадып хондурар. Хам кижи чалаары, уткууру база бир янзы ёзулуг болур.
Чорумал кижини оруктан дозуп келдиртир болгаш шайладыр ёзулал турган. Бурун өгбелер өгнү улуг орук чанынга азы чадаг, аъттыг азы аскан кижилер тыва бээр черге хондурар. Кырган улус ажы-төлүнге чорумал кижини канчаар чалаарын чагып каар. Орукта бир кижи бар чыткан болза, ону албан-биле өгге чалап эккээр. Ооң ёзулалы мындыг. Элээди апарган оолдар азы уруглар орук чоогунга хой кадарып чоруур, өргелеп чоруур азы сайзанактап ойнап турарлар. Оларны ада-иези азы кырган-авазы ынаар чоруткан болур. Улуг оруктап баткан азы чоктаан кижиге уткуштур келгеш, олар мынча дээр: «Авам суг силерни өгден шайлап алыңар диди», «Кырган-авам силерни өгден шайлап алыңар диди».
Таныыр-даа бол, танывас-даа бол, орук кижизин өгге чалап эккелгеш, шайладып хүндүлээр турган. Орук кижизин өгге чалап эккелген оолдар амданныг чем чиир, кижи бүрүзү чодураалыг чөкпек, хой кудуруу-биле чочактап каан чиңге-тараа, дырбактыг чаа-биле чочактаан арбай каржаңын амырап алырлар.
Алган дөзү:
kntuva.ru/post/9/1344/
Суге-Маадыр Делгермаа, редактор Национальной библиотеки им. А. С. Пушкина РТ.